Қазақстандағы орыс тілі мемлекеттік тілмен тең мәртебеден міндетті емес деңгейге түсірілді

Қазақстан Конституциясының жаңа редакциясында бір ғана сөз өзгерді. Алайда дәл осындай ұсақ көрінетін түзетулер мемлекеттік саясаттың ұзақмерзімді бағытын айқындайды. Бұрын Негізгі заңда орыс тілі мемлекеттік тілмен тең қолданылады деп нақты көрсетілсе, енді мемлекеттік тілмен қатар қолданылады деген формула пайдаланылып отыр.

Күнделікті оқырман үшін бұл айырмашылық мәнсіз көрінуі мүмкін. Ал құқықтанушылар мен тіл мамандары үшін бұл — түбегейлі өзгеріс. «Тең» ұғымы мәртебелердің бірдей екенін білдіреді, ал «қатар» сөзі міндетті теңдікке кепілдік бермейді және түрлі түсіндіруге жол ашады.

Осы семантикалық ауысым қоғамда ғана емес, сыртқы бақылаушылар арасында да кең талқылауға себеп болды. Қазақстан Конституциясындағы бұл өзгеріске ресейлік ақпарат құралдары да назар аударып, оны жай техникалық түзету емес, саяси сигнал ретінде бағалады.

Бір сөз — бірнеше құқықтық мағына

Конституциядағы әрбір сөз — заңдық салмағы бар норма. «Мемлекеттік тілмен тең» деген формула құқықтық тұрғыдан нақты әрі қатаң болатын. Ал жаңа редакциядағы «қатар» сөзі құқық қолдану тәжірибесінде әртүрлі интерпретацияға мүмкіндік береді.

Бұл туралы Московский комсомолец басылымы да жазып, мұны «орыс тілінің елдің негізгі заңындағы мәртебесінің айқын төмендеуі» деп атады. Газет жаңа тұжырымдаманың әрқалай түсіндірілуі мүмкін екенін, соның ішінде орыс тілін қолдану міндетті емес деген көзқарасқа жол ашатынын атап өтті.

Әрине, орыс тілі Конституциядан алынып тасталған жоқ, тыйым салынған да емес. Алайда конституциялық құқықта формулировканың қаттылығы шешуші рөл атқарады. Бұл қаттылықтың әлсіреуі болашақта іс жүргізу, білім беру және қоғамдық кеңістіктегі тілдік тәжірибені қайта қарауға мүмкіндік береді.

Қоғам түзетуден де алға кетті

Бір қызығы, бұл салыстырмалы түрде жұмсақ әрі ымыралы түзетудің өзі қазақстандық қоғамның бір бөлігіне жеткіліксіз болып отыр. Қоғамдық пікір алаңында орыс тілін Конституциядан мүлде алып тастау керек деген ұсыныстар жиі айтыла бастады.

Бұл көзқарасты ұстанушылардың логикасы қарапайым: егемен мемлекетте тек бір ғана тіл — мемлекеттік тіл — конституциялық мәртебеге ие болуы тиіс. Ал басқа тілдердің қолданылуы заңдар мен нормативтік актілер арқылы реттелуі керек. Мұндай ұстанымды қолдайтындар аз емес, әсіресе тіл мәселесін ұлттық егемендіктің символы ретінде қабылдайтындар арасында.

Осы тұрғыдан алғанда, «мемлекеттік тілмен қатар» деген формула олар үшін тек аралық кезең ғана. Олар мұны түпкі шешім емес, алдағы өзгерістердің бастамасы ретінде көреді.

Сөйтіп, Конституцияның жаңа редакциясы соңғы нүкте емес, керісінше, тереңірек қоғамдық пікірталастың бастауына айналды. Мемлекет сақ қадам жасады, алайда қоғамдық сұраныс одан да алға кетіп отыр. Енді мәселе бір ғана сөздің мағынасында емес, Қазақстанның тіл саясаты қай бағытта дамитынында.