Бір ғана тұжырым — және дау: неге Ресейде Қазақстан Конституциясына байланысты наразылық туды
Бар болғаны бір ғана формулировка өзгерді — ал көрші Ресейде «саяси сәтсіздік», «орыс тіліне соққы» және тіпті Кремльдегі кадрлық салдар туралы әңгіме айтыла бастады. Қазақстанның жаңа Конституциясы жобасында шын мәнінде не өзгерді және неге ресейліктердің реакциясы соншалықты эмоциялық болды?
Қазақстанның жаңа Конституциясы жобасы тілдік нормаға түзету енгізуді көздейді. Бұрынғы Негізгі заңда орыс тілі «мемлекеттік тілмен тең» деп бекітілсе, енді ол «мемлекеттік тілмен қатар қолданылады» деп көрсетіледі. Заңгерлер үшін бұл — мәртебені нақтылау ғана. Ал ресейлік кейбір комментаторлар үшін — дерлік геосаяси апат.
Ресейлік ақпарат кеңістігінде орыс тілінің «мәртебесі төмендетілді» деген айыптаулар айтылды. Кейбіреулер тіпті бұл өзгерісті «ТМД кеңістігіндегі Мәскеу саясатының сәтсіздігі» деп бағалады. Бұрынғы Мемлекеттік Дума депутаты әрі саясаттанушы Сергей Марков мұны жай ғана қателік емес, стратегиялық сәтсіздік деп атап, Ресей Президенті Әкімшілігі басшысының бірінші орынбасары Сергей Кириенко қызметінен босатылуы мүмкін дегенге дейін барды.
Алайда эмоцияны шетке қойсақ, жағдай мүлде басқаша көрінеді. Жаңа формулировка орыс тіліне тыйым салмайды, оны тұрмыста немесе іс жүргізуде қолдануды шектемейді және қоғамдық өмірден ығыстырмайды. Ол тек мемлекеттік тіл — қазақ тілінің басымдығын айқындайды.
Бұл мәселеде иерархия айқын: мемлекеттік тіл — қазақ тілі. Оның жанында ешбір тіл мемлекеттік мәртебе тұрғысынан тең тұра алмайды. Бұл — кез келген ұлттық конституцияның базалық қағидаты. Мемлекеттік тіл — егемендіктің символы, басқарудың құқықтық негізі және ұлттық бірегейліктің басты элементі.
Шын мәнінде, бұл түзету бұрыннан қалыптасқан шындықты бекітеді. Қазақстанда қазақ тілін негізгі білім мен мансап тілі ретінде қабылдаған жаңа буын өсіп келеді. Көптеген азаматтар орыс тілін жеткілікті деңгейде меңгермеген және оны міндетті деп санамайды. Конституция осы әлеуметтік үдерісті ғана заң жүзінде көрсетеді.
Ендеше неге Ресейде реакция соншалықты өткір болды? Өйткені кейбір ресейлік комментаторлар үшін тіл мәселесі әлдеқашан сыртқы саяси символикаға айналған. Ресейден тыс жердегі орыс тілінің мәртебесіне қатысты кез келген өзгеріс көрші мемлекеттің ішкі шешімі ретінде емес, Мәскеуге бағытталған саяси белгі ретінде қабылданады.
Алайда Қазақстан — тәуелсіз мемлекет, және оның конституциялық саясаты ішкі басымдықтармен айқындалады. «Қатар» деген формулировка орыс тілінің қолданылуын жоққа шығармайды, бірақ бір қағидатты бекітеді: елде тек бір ғана мемлекеттік тіл болуы мүмкін.
Түптеп келгенде, дау тілдің өзіне қатысты емес, елдің өз ережесін өзі айқындау құқығына қатысты өрбіді. Ресейдегі қызу реакцияға қарағанда, дәл осы құқықты кейбіреулер әлі күнге дейін толық қабылдай алмай отыр.
Altyn-orda.kz сайты 2009 жылдың қазан айынан бастап жұмыс жасауда. Біз 13 жыл бойы еліміздегі және әлемдегі маңызды ақпараттарды таратудамыз.
Материалды көшіріп басу кезінде Altyn-orda.kz сайтына тікелей гиперсілтеме көрсету міндетті.
Енді бізде өзіміздің мобильдік қосымша бар. Барлық уақытта маңызды жаңалықтардан хабардар болыңыз! Көшіріп алыңыз!
