Ильхам Алиев манаттың тұрақтылығы туралы айтқанда, бұл жай ғана «1 доллар — 1,7 манат» деген сан емес. Бұл — инвесторларға берілген сигнал: елде болжамдылық бар. Ал экономикада болжамдылық — өз алдына бір құндылық, тіпті валютаның өзі секілді.
Қазақстан үшін бұл сигнал ерекше маңызды.
Тұрақты теңге — инвестор ең алдымен назар аударатын фактор. Валюта бағамы құбылмаса, бизнес жылдар бойы жоспар құра алады: шығынды есептейді, табыстылықты болжайды, тәуекелді бағалайды. Ал бағам тұрақсыз болса, кез келген инвестиция рулеткаға айналады — валюта бағамы барлық пайданы «жұтып қоюы» мүмкін. Сондықтан тұрақты валютасы бар елдер ұзақ мерзімді инвестицияларды — зауыттарды, инфрақұрылымды, технологияларды — тартады.
Екінші әсер — инфляция. Валютаның әлсіреуі импортты автоматты түрде қымбаттатады. Қазақстан, кез келген дамушы экономика сияқты, импортқа тәуелді — жабдықтан бастап дәрі-дәрмекке дейін. Тұрақты теңге бағаның өсуін тежейді, демек, бұл әр азаматтың қалтасына тікелей әсер етеді. Бұл енді тек макроэкономика емес, күнделікті өмір.
Үшінші — әл-ауқат. Валюта тұрақты болғанда, жалақы мен жинақтар күрт құнсызданбайды. Адамдар көбірек тұтына бастайды, бизнес — көбірек инвестиция салады. Сенім пайда болады. Экономика бірқалыпты «тыныс ала» бастайды — күйзеліссіз, дүрбелеңсіз.
Бірақ ең маңызды әрі жиі еленбейтін фактор — технологияларға қолжетімділік.
Қазіргі өндіріс — бұл шетелдік станоктар, өндірістік желілер, бағдарламалық қамтамасыз ету, инженерлік шешімдер. Мұның бәрі шетел валютасына сатып алынады. Егер теңге тұрақсыз болса, кәсіпкер сатып алуды кейінге қалдырады: бүгін 100 мың доллар тұрған жабдық ертең теңгемен 20–30% қымбаттап кетуі мүмкін. Соның салдарынан жаңғырту баяулайды.
Тұрақты теңге бұл мәселені шешеді. Ол батыстық технологияларға, жабдықтарға және құралдарға қолжетімділікті болжамды етеді. Демек, индустрияландыру жеделдейді, еңбек өнімділігі артады, қазақстандық компаниялардың бәсекеге қабілеттілігі күшейеді.
Мұнда қарапайым логика бар.
Күшті валюта — бұл «әдемі курс» емес. Бұл:
– инвестициялар,
– төмен инфляция,
– табыстың өсуі,
– экономиканың технологиялық жаңаруы.
Бұл — стратегиялық таңдау мәселесі.
Егер Қазақстан тек шикізат экспорттаушы ел болып қалмай, өңдеуші әрі технологиялық орталыққа айналғысы келсе, тұрақты теңге — жай мүмкіндік емес. Бұл — міндетті шарт.
