Қазақстан жоғары білім мен ғылымның даму деңгейін бағалайтын жаһандық рейтингте 18-орынға ие болды. Бір қарағанда — бұл жай ғана жаңалық, көптің бірі сияқты. Тағы бір көрсеткіш, тағы бір мақтануға себеп. Бірақ тереңірек қарасақ, бұл тек рейтинг туралы емес екені анық. Бұл — болашақ туралы.
Әлем әлдеқашан өзгеріп кеткен, тек оны бәрі бірдей толық түсіне қойған жоқ. Бұрын мемлекеттер мұнаймен, газбен, территориямен және әскермен бәсекелесетін. Бүгінгі таңда бәсеке басқа деңгейге өтті — білім үшін. Университеттер үшін, ғылыми мектептер үшін, технология жасай алатын адамдар үшін. Дәл осы жерде мемлекеттердің шынайы күші қалыптасады.
Соңғы онжылдықтардың тарихы мұны анық көрсетеді. South Korea кезінде кедей ел болса да, білімге ставка жасап, бүгінде технологиялық көшбасшыға айналды. Singapore табиғи ресурстарсыз-ақ қаржы және ғылыми орталыққа айналды. Israel университеттерін стартаптар мен инновациялардың фабрикасына айналдырды. Олардың жолы жылдам болған жоқ, бірақ жүйелі болды: алдымен білім, кейін экономика, содан соң ықпал.
Осы тұрғыдан алғанда Қазақстанның 18-орны жай формалдық емес, маңызды белгі. Ел болашақта кім ережені анықтайтынын шешетін аймаққа ене бастады. Университеттер күшейіп келеді, ғылымға көңіл артып жатыр, кеше ғана қол жетпейтіндей көрінген бағыттарда жаңа мүмкіндіктер пайда болуда. Бұл революция емес, бірақ тұрақты әрі сенімді өзгеріс.
Алайда мұндай жетістіктерден кейін ең маңызды кезең басталады. Себебі рейтингтің өзі ештеңеге кепілдік бермейді. Университеттер болуы мүмкін, қаржыландыру артуы мүмкін, халықаралық тізімдерде орын жоғарылауы мүмкін — бірақ бұл экономиканы өзгертпеуі де ықтимал. Негізгі мәселе әрқашан біреу: білім нақты технологияға, бизнеске, өндірістік нәтижеге айнала ма, жоқ па.
Дәл осы жерде алға шыққан елдер мен орнында қалған елдердің айырмашылығы анық көрінеді. Білім — бұл негіз ғана, нәтиже емес. Нәтиже — жаңа өндірістер, жаңа компаниялар, жаңа нарықтар. Бұл — диплом алған жастардың жай жұмыс іздемей, әлемге сатылатын өнім жасай бастауы.
Қазақстан қазір ерекше кезеңде тұр. Бір жағынан, бұрынғыдай ресурстық модель әлі де бар және ол түсінікті. Екінші жағынан, жаңа — күрделі әрі тұрақты экономикаға негіз қалыптасып келеді. Осы екі бағыт бір-бірімен түйісіп жатыр. Мәселе қайсысының дұрыс екенінде емес. Мәселе — қайсысы басты бағытқа айналатынында.
Алдағы 10–20 жылда елдің қай деңгейде болатынын дәл осы жоғары білім мен ғылым анықтайды. Қазақстан тек жаһандық жеткізу тізбегінің бір бөлігі бола ма, әлде жаңа ережелерді өзі қалыптастыратын ойыншыға айнала ма — бұл соған байланысты. Ел шикізат экспорттай ма, әлде идея экспорттай ма. Басқалардың технологиясына тәуелді бола ма, әлде өзінікін жасай ма.
18-орын — бұл шың емес және қорытынды да емес. Бұл — екі түрлі сценарий басталатын нүкте. Бір жағдайда білім экономикаға нақты қозғаушы күшке айналып, ел жаңа деңгейге көтеріледі. Екінші жағдайда ол тек жаңалықтарда айтылатын әдемі сан болып қалады.
Сондықтан бұл жаңалық маңыздырақ, көрінгеннен әлдеқайда. Өйткені оның артында рейтинг емес, таңдау тұр.
