Қазақстандағы орыс тілінің жаңа мәртебесі Ресейге несімен қауіп төндіреді?

2026 жылғы 14 ақпанда RTVI платформасында Александр Константиновтың «Өте жаман болады». Қазақстандағы орыс тілінің жаңа мәртебесі Ресейге несімен қауіп төндіреді?» атты мақаласы жарияланды. Онда Қазақстан Конституциясындағы тілдік нормаға енгізілетін өзгерістердің ықтимал салдары талданады. Материалда Негізгі заң жобасындағы мемлекеттік тіл мәртебесіне қатысты тұжырымның нақтылануы Қазақстанның ішкі жағдайына және Ресеймен қарым-қатынасына әсер ете ме деген мәселе қарастырылады.

Объективті баға беру үшін соңғы онжылдықтардағы демографиялық және институционалдық өзгерістерді ескеру қажет. Қазіргі деректер бойынша, қазақтар ел халқының шамамен 75 пайызын құрайды. Орыстар — шамамен 12,5 пайыз. Тағы 12,5 пайызын өзбектер, ұйғырлар, әзербайжандар, татарлар және Қазақстандағы өзге этностар құрайды. Бұл топтардың едәуір бөлігі қазақ тілін еркін меңгерген және оны күнделікті өмірде қолданады. Сонымен қатар Қазақстандағы көптеген орыстар да қазақ тілін меңгерген.

Бүгінгі демографиялық құрылым 1980-жылдардың соңындағы жағдайдан едәуір өзгеше. 1989 жылы тілдердің тең мәртебесі туралы формула бекітілген кезде қазақтар республика халқының басым бөлігін құрамаған еді. Сол кезеңдегі тілдік норма кеш кеңестік үлгінің ерекшелігін және сол уақыттағы демографиялық тепе-теңдікті көрсететін. Араға жылдар салып бұл арақатынас өзгерді.

Қазіргі таңда талапкерлердің шамамен 75 пайызы ҰБТ-ны қазақ тілінде тапсырады. Бұл білім беру мен әлеуметтік вектордың өзгергенін көрсетеді. Көпшілік тілі біртіндеп мемлекеттік қызметтің, мансаптық мүмкіндіктердің және қоғамдық коммуникацияның негізгі тіліне айналуда. Жас құрылымы мен табиғи өсімді ескерген демографиялық болжамдар алдағы 10–15 жылда қазақтардың жалпы халық санындағы үлесі одан әрі арта түсетінін көрсетеді.

Мұндай үдерістер объективті сипатқа ие. Халықаралық тәжірибеде титулды ұлт саны жағынан басым болған жағдайда оның тілін мемлекеттік тіл ретінде бекіту — қалыпты институционалдық модель. Әдетте мемлекеттік тіл нормалары демографиялық тепе-теңдікті қалыптастырмайды, керісінше соны көрсетеді. Осы тұрғыда қазақ тілін жалғыз мемлекеттік тіл ретінде бекіту және орыс тілін мемлекеттік тілмен тең емес мәртебеде көрсету өзгерген әлеуметтік құрылымды айқындайды.

Әңгіме орыс тіліне тыйым салу туралы емес. Ол іскерлік ортада, медиада, ұлтаралық қарым-қатынаста және білім беру саласында қолданылып келеді. Бірақ енді тең мәртебеде емес, өзінің демографиялық үлесіне сәйкес деңгейде. Мұнда мақала авторы меңзегендей қандай да бір жаман ниет жоқ.

Сонымен қатар халықаралық тәжірибе тұрғысынан мемлекеттік тіл мәселелері егемен мемлекеттің ішкі құзыретіне жатады және өздігінен мемлекетаралық шиеленіс факторы болып саналмайды. Қазақстан мен Ресей арасындағы қатынастар экономикалық ынтымақтастықпен, көлік интеграциясымен, энергетикалық жобалармен және тараптардың стратегиялық мүдделерімен айқындалады. Бұл параметрлер ұзақ мерзімді факторлар арқылы қалыптасады және тек конституциялық нормалардың тұжырымдарына ғана тәуелді емес.

Тарихи тәжірибе демографияның ұзақ мерзімді перспективада мемлекеттің институционалдық архитектурасына ықпал ететінін көрсетеді. Бұл жағдайда тілдік норманың өзгеруі әлеуметтік құрылым эволюциясын және заңнаманың жаңа шындыққа бейімделуін білдіреді.

Осылайша, орыс тілінің жаңа мәртебесі Ресей үшін тікелей қауіп факторы болып табылмайды. Ол Қазақстандағы демографиялық трансформацияны ғана көрсетеді және қазіргі қазақ мемлекетінің ұлттық әрі тарихи даму логикасына сәйкес келеді.

Ұзақ мерзімді перспективада демография мемлекеттердің институционалдық шешімдеріне сөзсіз әсер етеді — бұл тұрғыдан алғанда Қазақстан да ерекшелік емес.

Altyn-Orda.kz