Жаңа ғасырдағы Алтын Орда: Қазақстан мен Өзбекстан Каспий арқылы жаңа Жібек жолын құрып жатыр

Кезінде Ұлы Жібек жолы Еуразияның далалары, қалалары мен керуен жолдары арқылы өткен. Ол жолмен саудагерлер, тауарлар, идеялар және тұтас өркениеттер қозғалды. Бүгінде сол жол қайта оралып жатыр. Бірақ енді жаңа сипатта: керуендердің орнына – теміржол құрамдары, керуен-сарайлардың орнына – логистикалық хабтар, ескі сауда жолдарының орнына – Қазақстан, Каспий, Кавказ, Түркия және Еуропа арқылы өтетін Орта дәліз.

Осы жаңа географияда Қазақстан қайтадан үлкен еуразиялық тарихтың дәл ортасынан орын алып отыр.

«Қазақстан темір жолы» ҰК» АҚ басқарма төрағасы Талғат Алдыбергенов «Узбекистон темир йуллари» АҚ басқарма төрағасы Зуфар Нарзуллаевпен кездесті. Бір қарағанда, бұл екі көрші елдің теміржолшылары арасындағы әдеттегі жұмыс кездесуі сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ кеңірек қарасақ, әңгіме Орталық Азияның жаңа көлік архитектурасын қалыптастыру туралы болып отыр.

Тараптар Ақтау және Құрық қазақстандық порттары бағытындағы тасымалды дамыту, сондай-ақ Қазақстан мен Өзбекстанның теміржол инфрақұрылымын үйлесімді түрде дамыту мәселелерін талқылады. Шын мәнінде, бұл екі елдің өңірді Ұлы Жібек жолының заманауи орталығына айналдыру жолындағы қадамы.

Орталық Азия қайтадан Шығыс пен Батысты жалғайтын жолға айналып келеді

Соңғы 10 жылда Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы теміржол тасымалының көлемі 76 пайызға өсті: 2015 жылғы 19 млн тоннадан 2025 жылы 33 млн тоннаға дейін жетті.

Бұл жай ғана статистика емес. Бұл екі ел арасында қуатты экономикалық байланыс қалыптасып келе жатқанын көрсетеді. Қазақстан мен Өзбекстан енді тек көрші мемлекеттер емес, Азия мен Еуропа арасындағы болашақ тауар ағындары үшін жүріп жатқан үлкен логистикалық ойындағы серіктестерге айналып отыр.

Ең маңыздысы, тек екіжақты сауда ғана емес, транзит те өсіп келеді. Өзбекстанға, Өзбекстаннан және Өзбекстан арқылы өтетін транзиттік тасымал көлемі 7 млн тоннадан 18 млн тоннаға дейін артты. Бұл Өзбекстанның өңірлік көлік жүйесіне барған сайын белсенді қосылып келе жатқанын, ал Қазақстанның ол үшін Каспийге шығатын негізгі бағытқа айналғанын білдіреді.

2026 жылдың алғашқы төрт айында Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы жалпы тасымал көлемі 13 млн тоннадан асты. Өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда өсім 36 пайызды құрады.

Мұндай көрсеткіштер бір қарапайым шындықты аңғартады: Орта дәліз енді әдемі дипломатиялық ұран ғана емес. Ол нақты жүк, нақты ақша және нақты бизнес мүдделері жүретін жұмыс істеп тұрған бағытқа айналып келеді.

Осы жерде Ақтау мен Құрық порттарының маңызы ерекше артады. Орта дәліз үшін бұл жай ғана картадағы нүктелер емес. Бұл – Орталық Азия жүктері Әзербайжан, Грузия, Түркия және Еуропа нарықтарына қарай өтетін Каспий қақпалары.

Дала жолдарынан Каспий порттарына дейін

Егер Алтын Орда бір кезде Еуразияның ұлан-ғайыр кеңістігін дала логистикасының күшімен байланыстырса, бүгін Қазақстан мұны заманауи құралдармен жүзеге асырып жатыр: теміржолдармен, порттармен, терминалдармен және халықаралық көлік дәліздерімен.

КТЖ биыл «Дарбаза – Мақтаарал» стратегиялық жобасын аяқтауды жоспарлап отыр. Бұл жоба тек жаңа теміржол желісі ретінде ғана маңызды емес. Ол оңтүстік бағытты күшейтіп, Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы тасымал көлемін одан әрі арттыруға негіз қалайды.

Кездесуде Өзбекстан тарапымен инфрақұрылымдық жобаларды синхрондау қажеттігі ерекше атап өтілді. Бұл – өте маңызды мәселе. Қазіргі әлемде бір ғана жақсы жолы бар ел емес, жолдарды, шекараларды, порттарды және нарықтарды бір жүйеге біріктіре алған ел ұтады.

Қазақстан сонымен қатар Каспийдегі порт инфрақұрылымын дамытып жатыр. Құрық портында түбін тереңдету жұмыстары аяқталды. Ақтау портында осындай жұмыстарды биылғы жылдың соңына дейін аяқтау жоспарланып отыр.

Бұл техникалық мәлімет сияқты естілуі мүмкін. Бірақ оның стратегиялық маңызы зор. Каспийдегі порттар неғұрлым қуатты болса, Қазақстан соғұрлым көп жүк қабылдап, жөнелте алады. Демек, елдің Орта дәліздегі басты құрлық-теңіз торабы ретіндегі рөлі күшейе түседі.

Өзбекстан үшін бұл әсіресе үлкен мүмкіндік ашады. Елдің теңізге тікелей шығатын жолы жоқ. Бірақ Қазақстан арқылы ол Каспийге, одан әрі Кавказға, Түркияға және Еуропа нарықтарына шығатын бағытқа ие болады. Ал Қазақстан үшін Өзбекстаннан келетін өсіп жатқан жүк ағыны порттарды, теміржолдарды және елдің транзиттік мәртебесін күшейтеді.

Осылайша өңірде жаңа логика қалыптасып келеді. Орталық Азия енді Ресей, Қытай, Иран және Еуропа арасындағы жай ғана кеңістік емес. Ол әлемдік сауданың жаңа бағыттарын құруға болатын дербес көлік орталығына айналып келеді.

Сапар аясында Өзбекстанның іскер топтарымен де кездесу өтті. Онда көлік-логистикалық ынтымақтастықты кеңейту мәселелері талқыланды. Бұл да маңызды деталь. Өйткені дәліздер тек сол арқылы бизнес жүрген кезде ғана шынайы мәнге ие болады. Форумдардағы ұрандар немесе картадағы сызықтар емес, нақты жүктер мен нақты келісімшарттар жолды тірілтеді.

Сондықтан КТЖ мен «Узбекистон темир йуллари» арасындағы ынтымақтастық тек теміржол саласы үшін ғана маңызды емес. Бұл – Еуразиядағы үлкен қайта құрылымның бір бөлігі.

Жаңа ғасырдағы Алтын Орда – бұл енді өткеннің империясы емес, кеңістікті жаңаша байланыстырудың бейнесі. Бұл – атты әскер емес, контейнерлік пойыздар. Хандардың ордасы емес, логистикалық орталықтар. Жібек артқан керуендер емес, Қазақстан, Өзбекстан, Каспий арқылы батысқа қарай ағылып жатқан миллиондаған тонна жүк.

Қазақстан бұл жүйеде Орталық Азия мен Каспий арасындағы басты көпір рөлін алады. Өзбекстан – өсіп келе жатқан өнеркәсіптік және транзиттік серіктес рөлінде. Ал екі ел бірге өңірге бір кезде оның тарихи артықшылығы болған қасиетті қайтара алады: Шығыс пен Батысты жалғай білу қабілетін.

Жаңа Ұлы Жібек жолы енді тарих оқулықтарында ғана емес. Ол Ақтау мен Құрық порттарында, Қазақстан мен Өзбекстанның теміржол желілерінде, «Дарбаза – Мақтаарал» жобасында және өсіп жатқан жүк тасымалы көрсеткіштерінде көрініп тұр.

Егер бұрын Еуразия Орталық Азияға көбіне шет аймақ ретінде қараса, енді Орталық Азияның өзі Шығыс пен Батыс арасындағы болашақ сауданы толыққанды ететін негізгі жолға айнала бастады.