Жалайырлар Бағдадқа қалай келді: Шығыстың жүрегін билеген дала ақсүйектерінің тарихы

Бағдад туралы айтқанда, көбіне Аббас әулеті, халифтер, «Мың бір түн», кітапханалар, саудагерлер, ғұламалар мен керуендер еске түседі. Бірақ XIV ғасырда бұл қаланың тағы бір көп айтыла бермейтін тарихи беті болды: Бағдадты түркі-моңғол текті Жалайыр әулеті биледі.

Бұл шағын тайпаның бір күні қылышын көтеріп келіп, қаланы басып алған оқиғасы емес еді. Барлығы әлдеқайда күрделі болды. Жалайырлар Алдыңғы Азияға Шыңғыс хан мен оның ұрпақтарының жорықтарынан кейін қалыптасқан алып моңғол әлемінің бір бөлігі ретінде келді. Сол дәуірде Орталық Азия даласы, Иран, Кавказ, Ирак және Анадолы бір үлкен саяси кеңістікке айналды.

Даладан Бағдадқа дейін: жалайырлар үлкен саясатқа қалай кірді

Жалайырлардың Бағдадқа жолы Бағдадтан басталған жоқ. Ол Моңғол империясынан және Хулагу мемлекеті, яғни Елхан әулетінен басталды. XIII ғасырда Иран мен Ирак моңғолдардың қол астына өткеннен кейін Бағдад халифат астанасы мәртебесінен айырылды. Бірақ өзінің маңызын жоғалтқан жоқ. Ол әлі де ұлы қала, діни орталық, сауда торабы және араб Ирағына билік жүргізудің символы болып қала берді.

Жалайыр ақсүйектері Елхан мемлекетінің жүйесінде қызмет етті. Олар Ираннан Месопотамияға дейінгі алып аймақты басқарған әскери және әкімшілік элитаның бір бөлігі болды. Ал орталық билік әлсірей бастағанда, дәл осындай ықпалды әулеттерге көлеңкеден шығуға мүмкіндік туды.

Шешуші кезең 1335 жылы елхан Әбу Саид қайтыс болғаннан кейін басталды. Оның артында мықты мұрагер қалмады. Соның салдарынан алып мемлекет бөлшектене бастады. Оның орнында жаңа аймақтық билеушілер күшейді: Шобанидтер, Музаффаридтер, Жалайырлар, Қарақойлылар және басқа да күштер сахнаға шықты. Бұл кезде бәрі әлі де Шыңғыс хан мұрасы туралы айтқанымен, іс жүзінде әрбір қуатты әмір өз мемлекетін құра бастады.

Жалайыр билігінің негізін қалаған тұлға — Хасан Бузург, яғни Хасан Ұлы болды. Бұған дейін ол Елхан мемлекетінде қызмет еткен, соның ішінде Анадолыдағы басқару ісімен де байланысты болған. Әбу Саид өлгеннен кейін ол империя мұрасы үшін күреске кірісті. Оның басты қарсыластарының бірі Шобанид әулетінен шыққан Хасан Кучак еді.

Қызығы, Хасан Бузург өзін бірден толыққанды сұлтан деп жариялауға асыққан жоқ. Бағдадтағы дербес билігі кезінде ол көбіне ірі әмір мәртебесімен шектелді. Бұл маңызды деталь. Жалайырлар ескі тәртіпке қарсы төңкеріс жасаған күш ретінде емес, керісінше, Елхан мемлекетінің заңды мұрагері әрі жалғастырушысы ретінде көрінуге тырысты.

Сондықтан олардың Бағдадқа келуі тек әскери жолмен болған жоқ. Бұл қызмет, әулеттік байланыстар, заңдылық үшін күрес, ақша соғу, жұма құтпасында атын атату және басқа саяси орталықтар тарапынан мойындалу арқылы жүрген ұзақ жол еді.

Неге Бағдад олардың астанасына айналды

Бағдад Жалайырлар үшін мінсіз тірек болды. Біріншіден, бұл қала орасан зор символдық салмаққа ие еді. Аббас халифаты құлағаннан кейін де Бағдадтың аты Мысырдан Үндістанға дейін белгілі болды. Екіншіден, Ирак бай аймақ еді: өзендер, егіншілік, сауда, қолөнер, керуен жолдары. Үшіншіден, Бағдад Иран, Сирия, Анадолы және Парсы шығанағы арасындағы маңызды торапта орналасты.

Жалайыр әулеті Бағдадты өзінің басты астаналарының біріне айналдырды. Олар 1336 жылдан XV ғасырдың алғашқы жартысына дейін Ирак пен оған жақын аймақтарда ықпал жүргізді. Әр кезеңде олардың нақты күші өзгеріп отырды, бірақ Бағдад олардың билігінің негізгі орталығы болып қала берді.

Әулеттің нағыз күшеюі Хасан Бузургтің ұлы — Шейх Увейс тұсында болды. Ол 1356–1374 жылдары билік етті. Дәл осы Увейс Жалайырлар арасында алғаш болып сұлтан атағын қабылдады. Оның кезінде әулет Ирак шеңберінен шығып, Әзербайжанға, Тебризге, Ширванға және Батыс Иранға ықпалын күшейтті.

Бұл жерде бір нәрсені түсіну маңызды: Жалайырлар үшін Бағдад биліктің жүрегі болса, Тебриз империялық бедел мен халықаралық сауданың кілті еді. Әзербайжан мен Тебризді бақылау олардың Елхан мемлекетінің мұрасына таласындағы басты бағыттардың бірі болды. Өйткені бұл