Ресей Оңтүстік Кавказдан кетуге ниеті жоқ екенін тағы да аңғартты. Мәскеуде бұл өңірдің Ресей үшін өмірлік маңызы бар екенін ашық айтып жүр. Ал Ресей СІМ-інің нұсқасына сүйенсек, Батыс Армения, Әзербайжан және Грузия үшін Ресейді алмастыра алмайды. Бірақ осы сөздердің артында басты сұрақ тұр: ескі жүйе көз алдымызда сөгіліп жатқан кезде Мәскеу өз ықпалын нақты немен сақтап қалмақ?
Жауап жағымсыз, бірақ анық. Ресей даму, қауіпсіздік және қалыпты болашақ ұсына алмаған кезде, ол қақтығысқа ставка жасайды. Оңтүстік Кавказда мұндай тетік ондаған жыл бойы Қарабақ болды. Армяндар оны Арцах деп атайды. Армяндар мен әзербайжандар соғысып жатқанда, Мәскеу «басты делдал», «қауіпсіздік кепілі» және кез келген аймақтық формуланың міндетті қатысушысы болып қала берді. Бірақ бейбітшілікке мүмкіндік пайда болған сәтте Ресейдің рөлі күрт әлсірей бастайды.
Қарабақ — Армения шығуға тырысып жатқан тұзақ
Ереванда мұны қазірдің өзінде түсіне бастады. Армения парламентінің спикері Ален Симонянның Таулы Қарабақ мәселесін Армения мен Әзербайжан үшін тұзақ деп атауы кездейсоқ емес. Оның логикасына сүйенсек, бұл қақтығыс жылдар бойы Арменияның шынайы тәуелсіз мемлекетке айналуына мүмкіндік бермеді, ал Әзербайжанды тұрақты мобилизация жағдайында ұстап келді. Яғни Қарабақ тек ұлттық трагедия ғана емес, тұтас аймақты басқарудың саяси құралына айналды.
Сондықтан Никол Пашинянның қазіргі бағыты Мәскеуді қатты ашуландырады. Ол жай ғана Ресеймен келіспей жүрген жоқ. Ол Арменияны ескі империялық схемадан шығаруға тырысып жатыр. Ол схемада армяндарға ондаған жыл бойы бір ғана таңдау ұсынылды: не мәңгілік қақтығыс, не Кремльге мәңгілік тәуелділік.
Ресей үшін мұндай сценарий қауіпті. Егер Армения Әзербайжанмен бейбіт келісімге келсе, Түркиямен қатынасты қалыпқа келтірсе, сауданы ашса, жаңа көлік бағыттарына қосылса және ЕО-пен байланысын күшейтсе, Оңтүстік Кавказдағы Ресей ықпалының логикасы әлсірей бастайды. Мәскеу енді алмастырылмайтын күш болып көрінбейді. Ал империялық саясат үшін бұл дерлік апатпен тең.
Осыдан ішкі тұрақсыздыққа ставка жасау басталады. Егер ресейшіл күштер Пашинянды сайлауда жеңе алмаса, келесі құрал көше қысымы, ақпараттық истерия, күштік сценарий немесе тіпті премьер-министрді физикалық тұрғыдан жою әрекеті болуы мүмкін. Дәл осы мағынада «Пашинянды жою» деген формула публицистикалық әсірелеу емес, кейбір сарапшылар айтып жүрген алаңдатарлық сценарий ретінде естіледі: Арменияның Ресей орбитасынан шығуының символына айналған адамды саяси сахнадан кетіру.
Кавказдағы бейбітшілік бәріне тиімді, тек қақтығыспен өмір сүретіндерге ғана емес
Мұндағы ең маңызды нәрсе — Армения мен Әзербайжан арасындағы бейбітшілік барлығына дерлік тиімді. Ол Арменияға тиімді, өйткені елге оқшаулаудан шығуға, жаңа жолдарға, саудаға және инвестицияға мүмкіндік береді. Ол Әзербайжанға тиімді, өйткені Қарабаққа бақылауын қайтарғаннан кейін аймақтық тұрақтылықты бекітеді. Ол Түркияға тиімді, өйткені Ереванмен қатынасты қалыпқа келтіруге және Кавказдағы рөлін күшейтуге жол ашады.
Түркия қазірдің өзінде маңызды қадам жасады: Армениямен тікелей саудаға қойылған шектеуді алып тастады. Бұл әзірге шекараның толық ашылуы емес, бірақ ондаған жыл бойы қатып тұрған қатынастардан кейінгі символдық серпіліс. Анкара ортақ шекараны ашу бойынша техникалық жұмыс жалғасып жатқанын мәлімдеп отыр.
Бейбітшілік Еуроодаққа да тиімді. Брюссель тұрақты Оңтүстік Кавказға, көлік бағыттарына, минасыздандыруға және инфрақұрылымға мүдделі. ЕО үшін бұл енді жай ғана алыстағы посткеңестік аймақ емес, Еуропа мен Азия арасындағы сауда, энергетика және қауіпсіздіктің үлкен картасының бір бөлігі.
Бейбітшілік Қытайға да тиімді, өйткені Бейжің соғыссыз және саяси жарылыстарсыз жұмыс істейтін құрлық бағыттарына мүдделі. Бейбітшілік АҚШ-қа да тиімді, өйткені ол аймақтың Ресейге тәуелділігін әлсіретеді. Бейбітшілік Қазақстанға да тиімді, өйткені тұрақты Оңтүстік Кавказ Қытай, Қазақстан, Каспий, Әзербайжан, Грузия, Түркия және Еуропаны байланыстыратын Орта дәлізді күшейтеді.
Ал соғыс тек бейбіт күн тәртібінде ықпалын жоғалтатындарға ғана тиімді. Егер Оңтүстік Кавказ жолдар, порттар, сауда және дипломатия аймағына айналса, Ресей ойыншылардың бірі ғана болып қалады. Ал егер аймақ қайтадан қорқынышқа, реваншизмге және өзара өшпенділікке батып кетсе, Мәскеу ескі «өрт сөндіруші» рөліне қайта оралады. Бірақ бұл — алдымен бензин құйылған канистрдің жанында тұрған, содан кейін жалынды батыр болып өшіретін «өрт сөндіруші».
Сондықтан Пашинян төңірегіндегі күрес — тек Арменияның ішкі саясаты ғана емес. Бұл Оңтүстік Кавказдың жаңа картасы үшін жүріп жатқан үлкен ойын. Бір жақта — бейбіт процесс, жолдар, сауда, Түркия, ЕО, Қытай, АҚШ және аймақтық мемлекеттердің мүдделері. Екінші жақта — көршілердің тәуелсіздігін әрдайым қауіп ретінде қабылдайтын ескі империялық логика.
Армения бүгін тарихи таңдаудың алдында тұр. Не ескі қорқыныштар мен бөтен геосаяси ойындардың тұтқынында қала береді, не өз жолын, одақтарын және болашағын өзі таңдайтын дербес мемлекетке айналады. Дәл сондықтан Пашинян Кремль үшін қауіпті фигураға айналды. Ол мінсіз саясаткер болғандықтан емес. Оның тұсында Армения ұзақ уақыттан бері алғаш рет соғыс бейбітшіліктен тиімді болған тұзақтан шындап шығуға тырысып жатыр.
