Паранджасыз: ежелгі қазақ әйелдері қандай болған — тарихшы

Орта ғасырларда Қазақ даласының әйелдері сол заман үшін елестетуге қиын еркіндікке ие болған. Мұны сол дәуірде өмір сүрген саяхатшылар мен тарихшылардың көптеген жазбалары дәлелдейді.

Бұл жағдай тек XIX ғасырда ғана өзгере бастағанын белгілі қазақстандық тарихшы Радик Темірғалиев esquire.kz сайтындағы мақаласында атап өтеді.

Билеушілер мен үйдің иелері

«Бұл өлкеде әйелдерге көрсетілетін зор құрметті көріп таңғалдым. Олар ерлерге қарағанда да көбірек сый-құрметке ие», — деп жазған араб саяхатшысы Ибн Баттута, XIV ғасырда қыпшақ даласына келген кезде. Ол Алтын Орданың ханы Өзбек ханның ордасындағы салт-дәстүрлерді сипаттаған.

Ұлы хан Өзбек бұл тұрғыда ерекше жағдай емес еді. Дала билеушілерінің көбінің сарайында әйелдердің ықпалы зор болған. Әртүрлі дәуірде Ұлы далаға келген шетелдік елшілер, саяхатшылар мен саудагерлер өз елдеріне қайтқанда былай деп жазған:

түркі текті ақсүйек әйелдер ресми қабылдауларға жай ғана қатысып қоймай, келіссөздердің барысына араласып,

өз пікірін ашық айтып, кейде оны ақсүйектерге қабылдатуға да тырысқан.

Кейбірі өз мемлекеттерінде іс жүзінде билеуші болған. Қажетті шешімге қол жеткізу үшін олардың ықыласына ие болу керек еді. Сол себепті елшілер аналарға, әйелдерге, әпке-сіңлілерге және қыздарға арналған бағалы сыйлықтар — қымбат маталар, зергерлік бұйымдар, әшекейлер мен сәнді ыдыстар алып келген.

Әйелдердің ықпалы тек хан ордаларымен шектелмеген. Қарапайым көшпелілердің үйлерінде де көбінесе соңғы сөз әйелге тиесілі болған. Мұны түркі эпостарындағы жарқын әрі күшті әйел образдары да дәлелдейді. Сондай-ақ даладағы киелі аналар мен сүйікті әйелдердің құрметіне салынған мавзолейлер де осыны көрсетеді.

«Олардың әйелдері әдемі, ерлерден де төзімді және іскер келеді. Олар табиғатынан жігерлі әрі намысшыл», — деп жазған қыпшақ әйелдері туралы араб географы әл-Идриси.

Шығыс пен Батыс елдерінен келген адамдар үшін мұндай жағдай таңғаларлық еді. Себебі олардың өз елдерінде әйелдер көбіне үйде қамалып, құқықтары шектелген болатын. Сондықтан даладағы мұндай еркіндік олар үшін түсініксіз әрі «ерекше» көрінген.

Көп әйел алудың қисыны

Әрине, қазіргі заманның көзқарасымен қарағанда, көп әйел алу немесе әмеңгерлік дәстүрі әйел мен ердің теңдігін білдірмейтіндей көрінуі мүмкін. Бірақ көшпелі қоғамда бұл дәстүрлер көбіне әйелдердің әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етуге бағытталған.

Ұзаққа созылған соғыстардың салдарынан ер адамдар саны жиі аз болатын. Сондықтан әйелдердің саны басым болған. Мұндай жағдайда көптеген әйелдер жалғыз қалып кетпеуі үшін ерлерді бірнеше әйелге үйлендіру қоғамдағы белгілі бір тепе-теңдікті сақтаудың жолы ретінде қарастырылды.

Ер адамдардың аздығының тағы бір салдары — әйелдердің де қару қолдануды үйренуі еді. Кейде олар әскери жорықтарға да қатысқан.

«Олардың әйелдері де ерлер сияқты жауынгер: садақ атады, атқа мінеді. Кейде шайқаста ерлерден де батыл болады», — деп жазған XIII ғасырда моңғолдар туралы монах Юлиан.

XIX ғасырдың басындағы қазақтар туралы Филипп Назаров та:

«Әйелдері де жақсы шабандоз, найза және бердышпен қаруланып соғысады, кейде тіпті ерлерден де қатыгез келеді», — деп сипаттаған.

Бұл деректер көшпелі қоғамдағы әйелдердің еркіндігі жоғары болғанын көрсетеді. Өйткені қару ұстай алатын әрі оны қолдана білетін адамдарды толықтай бағынышты ету қиын. Көптеген егіншілік мемлекеттерінде тәуелді халық топтарына қару ұстауға тыйым салынғаны да белгілі. Қару — еркін адамның белгісі болған.

Аналардың билігі

Соған қарамастан, әйелдердің негізгі міндеті — шаруашылық жүргізу еді. Киіз үйдің шаңырағы астында отбасының анасы толық билікке ие болған.

Ер адам көбіне үйде болмайтын: бірде соғысқа, бірде аңшылыққа, бірде құрылтайға немесе той-думанға кететін. Сондықтан үй ішіндегі барлық шаруашылықты әйел жүргізген.

Үйге сирек келетін отағасы кейде тіпті қонақ сияқты көрінетін. Ол балаларға сыйлықтар әкеліп, аздап тынығып, қажет болса жарасын емдеп, қайтадан жолға шығатын. Келесі жолы ол отбасын бірнеше айдан кейін, кейде бірнеше жылдан соң ғана көруі мүмкін еді.

Бір куәгер қазақ ауылындағы отбасы өмірін былай сипаттаған:

«Қырғыз (қазақ) отбасында анасы үй ішінде толық билікке ие. Балалары өмірінің соңына дейін оны құрметтеп, айтқанын орындайды. Киіз үйдің барлық шаруашылығы соның мойнында. Ал әкеге балаларға көңіл бөлуге әрдайым уақыт табыла бермейді. Аңшылық, қонаққа бару, сауда керуендерімен Орынборға, Троицкке, Хиваға, Ташкентке, Түркістан мен Бұхараға сапарлар оны ұзақ уақытқа отбасыдан алыстатады».

Сондықтан отбасының нақты иесі кім деген сұрақтың жауабы айқын болды:

материалдық ресурстарды басқарған адам — сол отбасының басты тұлғасы.

Ал ер адам үшін ең бастысы — ақылды, шаруақор және отбасының әл-ауқатын сақтап, көбейте алатын жар табу еді.