Иран – Еуразияның оңтүстік белдеуіндегі күрделі әрі көпқабатты көрші мемлекет, онымен Қазақстан сауда, логистика және өңірлік саясат мәселелерінде сөзсіз түйіседі. Бірақ діни ұқсастық немесе тарихи байланыстардың жекелеген элементтері өздігінен стратегиялық мүдделердің толық сәйкес келетінін білдірмейді.
Иранға эмоциясыз қарасақ, бұл мемлекет Батыспен ондаған жылдарға созылған санкциялық қысым мен текетірес жағдайында қалыптасқан өзіндік қатаң саяси жүйесі мен ерекше сыртқы саяси моделіне ие. Мұндай орта оның сыртқы саясатын көбіне қорғаныстық әрі идеологияландырылған сипатқа бейімдеді. Ал Қазақстан үшін негізгі қағида – көпвекторлы саясат, экономикалық ашықтық және түрлі күш орталықтары арасындағы тепе-теңдік. Осы деңгейдің өзінде-ақ тәсілдер бір-бірінен алшақтайды.
Экономикалық тұрғыдан алғанда, Иран ұзақ уақыт бойы жаһандық нарықтарға, инвестицияларға және технологияларға шектеулі қолжетімділік жағдайында өмір сүріп келеді. Бұл өз ішінде тұйықталған экономикалық жүйенің қалыптасуына алып келді, мұнда көптеген үдерістер ішкі мобилизацияға және шектеулі серіктестерге сүйенеді. Ал Қазақстан, керісінше, әлемдік экономикаға интеграциялану моделін ұстанып, әртүрлі бағыттардан инвестициялар мен технологияларды белсенді түрде тартуда. Бұл екі даму логикасы табиғаты жағынан сәйкес келмейді.
Аймақтық аспект те маңызды. Иран Таяу Шығыстағы ықпалын күшейтуге ұмтылады, мұны саяси және әскери одақтар мен прокси-құрылымдар арқылы жүзеге асырады. Бұл өңірлік саясатты шиеленісті әрі қайшылықты етеді. Қазақстан болса дәстүрлі түрде шиеленісті азайту, блоктық қарсыластықтарға қатыспау және делдалдық бастамаларды ілгерілету бағытын ұстанады.
Иранның өз ішіндегі күрделі этникалық-мәдени құрылымын да ескермеу мүмкін емес, онда түрлі халықтар, соның ішінде түркі тілдес топтар да өмір сүреді. Алайда мемлекеттің ішкі саяси жүйесі қатаң орталықтандырылған модельге негізделген, мұнда этникалық фактор дербес саяси рөл атқармайды. Қазақстан үшін, керісінше, этникалық әртүрлілік азаматтық бірегейлік моделіне интеграцияланған, бұл да маңызды айырмашылық.
Нәтижесінде мәселе «жақындық» немесе «алыстық» туралы емес, стратегиялық траекториялардың айырмашылығында. Қазақстан ашық экономикалық байланыстарға, технологиялық жаңғыруға және мүдделер тепе-теңдігіне сүйенеді. Иран болса санкциялық қысым жағдайында өзін-өзі қамтамасыз етуге және қатаң саяси модель арқылы өңірлік субъектілігін күшейтуге бейім.
Сондықтан мәселе екі ел «бір жолда ма, жоқ па» деген абстрактілі сұрақта емес, олардың даму модельдері мен сыртқы саясаттағы практикалық мүдделерінің қаншалықты сәйкес келетінінде. Ал қазіргі жағдайда бұл модельдер бір-біріне кірігіп кеткеннен гөрі, параллель дамып келе жатқан бағыттарға көбірек ұқсайды.
Altyn-Orda.kz
