Қазақстан және ежелгі жазу құпиясы: қазақтардың өз өркениеті болды ма?
Жақында ғана дала тек ауызша дәстүр кеңістігі ретінде қабылданатын. Көшпенділер, шексіз көкжиек, ұрпақтан ұрпаққа берілетін жад. Ал жазу мәдениеті көбіне отырықшы өркениеттермен — Месопотамиямен, Мысырмен, Қытаймен байланыстыратын. Бұл көзқараста дала адамзаттың зияткерлік тарихының белсенді қатысушысы емес, шеткері аймақ ретінде қарастырылды.
Алайда соңғы онжылдықтардағы археологиялық зерттеулер бұл түсінікті біртіндеп өзгертіп жатыр. Қазіргі Қазақстан аумағында табылған ондаған эпиграфикалық ескерткіштер мұнда жазу мәдениетінің тек болғанын ғана емес, әртүрлі формада ұзақ уақыт бойы дамығанын көрсетеді.
Ең маңызды жаңалықтардың бірі — Қазақстанның оңтүстігіндегі Күлтөбе маңынан табылған жазбалар. Археологтар керамика мен кірпіштерде арамей әліпбиі негізінде жазылған мәтіндерді анықтады. Бұл жазулар б.з.д. алғашқы ғасырларға жатады және бұрын негізінен қытай жылнамалары арқылы белгілі болған Қаңлы мемлекетімен байланыстырылады. Бұл олжалардың маңызын асыра бағалау қиын: зерттеушілер алғаш рет сыртқы дереккөздермен ғана емес, Қазақстан аумағында өмір сүрген мәдениеттің өз жазба куәліктерімен жұмыс істеу мүмкіндігіне ие болды.
Ежелгі дәуірде арамей жазуы іс жүргізу мен саудада өзіндік «халықаралық стандарт» қызметін атқарған. Алайда Күлтөбе жазбалары жай ғана көшіру емес. Олар жергілікті тілдік ортаға бейімделгенін көрсетеді, бұл өңірде өзіндік жазба тәжірибесінің болғанын дәлелдейді. Бұл — аймақ тұрғындары сыртқы мәдени ықпалдарды тек қабылдап қана қоймай, оларды өңдеп, жергілікті жазу үлгілерін қалыптастырғанының маңызды дәлелі.
Қазақстанның әртүрлі өңірлерінен табылған VII–X ғасырларға жататын көне түркі руникалық жазбалары да аса маңызды. Бұл мәтіндер толық қалыптасқан жазу жүйесін көрсетеді. Оларда саяси оқиғалар, әскери жорықтар, ру-тайпалық байланыстар мен түркі қоғамының дүниетанымы бейнеленген. Құрылымы мен мазмұны жағынан олар өз дәуіріндегі басқа өркениеттердің жазба ескерткіштерімен тең дәрежеде тұрған толыққанды тарихи құжаттар болып табылады.
Мұндай мәтіндердің болуы дала қоғамдарының дамуы туралы түсінікті түбегейлі өзгертеді. Енді бұл тек ауызша дәстүрмен шектелген мәдениеттер емес, ақпаратты жазбаша түрде тіркеп, тарата алатын күрделі әлеуметтік жүйелер болғаны анық.
Сонымен бірге, аймақ тарихын ғылыми тұрғыда түсіну тек археологиялық деректерге ғана емес, идеологиялық ұстанымдарға да тәуелді болғанын ескеру қажет. Кеңестік кезеңде тарихнама Орталық Азия халықтарының тарихын белгілі бір схемаға салуға тырысты, онда көшпелі қоғамдар отырықшы өркениеттерге қарағанда төмен деңгейде деп қарастырылды. Мұндай көзқараста даладағы жазу дәстүрлері көбіне еленбеді немесе екінші дәрежелі, сырттан алынған құбылыс ретінде түсіндірілді.
Қазіргі зерттеулер бұл тәсілдерді қайта қарауға мүмкіндік береді. Жаңа археологиялық олжалар, заманауи даталау әдістері және халықаралық ғылыми пікірталастарға кеңінен қатысу тарихтың әлдеқайда күрделі болғанын көрсетіп отыр. Даладағы жазу кездейсоқ құбылыс немесе сирек ерекшелік емес, сауда жолдары, саяси құрылымдар және мәдени байланыстармен тығыз байланысты кең ауқымды үдерістің бір бөлігі болған.
Осы тұрғыдан алғанда, Қазақстан аумағы өркениеттер тоғысқан маңызды кеңістік ретінде көрінеді. Мұнда Иран, Қытай және түркі әлемінің ықпалдары тоғысып, соның негізінде өзіндік мәдени тәжірибелер, соның ішінде жазу дәстүрлері қалыптасты. Бұл — шет аймақ емес, идеялар мен технологиялар алмасқан белсенді орта.
Осылайша, «жазусыз дала» туралы түсінік біртіндеп өткеннің еншісіне айналуда. Археологиялық және эпиграфикалық деректер Қазақстан аумағында жазу мәдениеті дамыған, өз білімін жазбаша түрде тіркей алған қоғамдардың болғанын дәлелдейді. Бұған қоса, бұл мәтіндердің едәуір бөлігі әлі күнге дейін толық шешілмеген, бұл зерттеу саласын ең қызықты әрі болашағы зор бағыттардың біріне айналдырады.
Мүмкін, дала тарихы енді ғана ашылып жатқан шығар — және оның ең маңызды беттері әлі алда.
Алматыда 11 500 домбырашы рекорд орнатты: Наурыз қалай бірлік символына айналып жатыр
Altyn-orda.kz сайты 2009 жылдың қазан айынан бастап жұмыс жасауда. Біз 13 жыл бойы еліміздегі және әлемдегі маңызды ақпараттарды таратудамыз.
Материалды көшіріп басу кезінде Altyn-orda.kz сайтына тікелей гиперсілтеме көрсету міндетті.
Енді бізде өзіміздің мобильдік қосымша бар. Барлық уақытта маңызды жаңалықтардан хабардар болыңыз! Көшіріп алыңыз!
