«Орысша сөйлесіңдер!» — Павлодарда шовинизмге Қазақстанның Әнұранымен қазақ тілінде жауап берілді

Кейде үлкен қоғамдық әңгімені бастау үшін дөңгелек үстел де, микрофон да, шенеуніктердің ұзақ баяндамасы да қажет емес. Кейде бір автобус, бір дөрекі сөз және өз елінде қазақ тілі ешкімнің ашуына бола ақталуға міндетті емес екенін білетін бірнеше жас жеткілікті.

Әлеуметтік желілерде Павлодардағы қоғамдық көлікте түсірілген видео кеңінен тарады. Онда, желі қолданушыларының айтуынша, бір әйел жастардан орысша сөйлеуді талап еткен. Кадрларда жастардың жанжал шығармағаны, балағатқа көшпегені, төбелес ұйымдастырмағаны көрінеді. Олар бұдан әлдеқайда күшті жауап береді — Қазақстан Республикасының мемлекеттік Әнұранын қазақ тілінде шырқай бастайды.

Міне, дәл осы жерде бұл оқиға жай ғана тұрмыстық кикілжің болудан қалады. Бұл енді символға айналады. Өйткені Қазақстанда «орысша сөйлесіңдер» деген талап түсіністік сұраған өтініш сияқты естілмейді. Ол ескі империялық рефлекс сияқты естіледі: қазақ тілі әлі де жол беруі, үнсіз қалуы және шетке ығысуы керек сияқты.

Бірақ заман өзгерді.

Жастар айқаймен емес, Әнұранмен жауап берді

Бұл оқиғадағы ең күшті нәрсе — арандатудың өзі емес. Тіл төңірегіндегі мұндай арандатулар аз болған жоқ. Ең әсерлісі — жас қазақстандықтардың жауабы болды. Олар айқын нәрсені дәлелдеп жатпады. Конституция туралы дәріс оқымады. Қазақ тілі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі екенін түсіндіріп әуре болған жоқ.

Олар жай ғана Әнұранды шырқады.

Сол сәтте автобус үлкен Қазақстанның шағын сахнасына айналды. Бір жақта — ашу, бұйрық беруге үйренген әдет және «дұрыс сөйлесіңдер» деген талап, яғни орысша сөйлеу талабы. Екінші жақта — өзін өз елінде қонақ сезінбейтін ұрпақтың сабырлы сенімі тұрды.

Қазақстандағы қазақ тілі — «саяси ишара» емес, «ұлтшылдық көрсету» емес және «біреуді ренжіту әрекеті» емес. Бұл — мемлекеттің, тарихтың, мектептің, көшенің, отбасының, жадтың және болашақтың табиғи тілі. Жастар тілдік қысымға жауап ретінде Әнұранды қазақ тілінде айтқанда, олар өте қарапайым ойды жеткізді: бұл — Қазақстан, және бұл қалыпты жағдай.

Қалыпты емес нәрсе басқа: Қазақстан азаматтарына қоғамдық көлікте өзара қай тілде сөйлесу керектігін нұсқауға тырысу.

Ескі рефлекс жаңа Қазақстанмен бетпе-бет келді

Бұл оқиғада Павлодардың аталуы да кездейсоқ емес. Қазақстанның солтүстігі ұзақ уақыт бойы қазақ тілі кейбіреулердің санасында екінші қатардағы нәрсе ретінде қабылданып келген кеңістік болды. Бұл заң бойынша солай болуы керек болғандықтан емес. Жекелеген адамдар кеңестік және посткеңестік ескі тілдік иерархияға үйреніп қалғандықтан: орыс тілі — басты, қалғандары — оның жанында ғана деген түсініктен.

Бірақ тәуелсіз Қазақстан бұл логикадан әлдеқашан шықты.

Бүгінде қазақ тілі барған сайын сенімді естіліп келеді. Мектептерде, университеттерде, бизнесте, медиада, теледидарда, TikTok-та, мемлекеттік қызметтерде, спортта, мәдениетте. Ең бастысы — ол жас ұрпақтың дауысында естіледі. Ұран ретінде емес, өмірдің табиғи бір бөлігі ретінде.

Сондықтан Павлодар автобусындағы видео адамдарды қатты толқытты. Онда қолдан жасалған пафос жоқ. Алдын ала жазылған сценарий жоқ. Онда ескі өктемдік жаңа шындықтан кенет жауап алған тірі сәт бар.

Оның үстіне бұл жауап ашулы да емес, агрессивті де емес, ешкімді кемсітетін жауап та емес. Бұл — мемлекеттік жауап. Бұл — лайықты жауап. Бұл — Әнұранмен берілген жауап.

Әрине, Қазақстан көптілді ел болып қала береді. Мұнда орысша, қазақша, ұйғырша, өзбекше, татарша, кәрісше, немісше және ондаған басқа тілде сөйлейді. Мұнда ешқандай проблема жоқ. Проблема көптілділікті қазақ тіліне тыйым салуға айналдыруға тырысқанда басталады. Қарым-қатынас еркіндігін «орысша сөйлесіңдер» деген талаппен алмастырғанда басталады.

Міне, бұл енді тіл туралы емес. Бұл — шовинизм туралы.

Павлодардағы жауап өте дәл шықты. Өйткені шовинизмге міндетті түрде шовинизммен жауап беру қажет емес. Қорлауға міндетті түрде қорлаумен жауап беру қажет емес. Кейде тік тұрып, өз еліңнің Әнұранын мемлекеттік тілде айту жеткілікті.

Бұл оқиғаның түйіні өте қарапайым. Қазақстан ешкімге орысша сөйлеуге тыйым салмайды. Бірақ ешкімнің қазақстандықтарға қазақша сөйлеуге тыйым салуға құқығы жоқ. Ал егер біреу әлі де қай елде өмір сүріп жатқанын түсінбесе, жастар ең қысқа әрі ең әдемі жауапты тауып қойды.

Қазақстанның Әнұраны. Қазақ тілінде.