Бағынуды білмеген дала: қазақтар неге еркін болды — және бүгін бізге не істеу керек
Халықтың мінезі туралы айтқанда, көбіне соғыстарды, шекараларды, билеушілерді еске алады. Бірақ қазақтарда бәрі одан да ертерек басталады — эпостан. Дәл сол жерде басты ұстаным қалыптасқан: адам еркін болып туады және өзі үшін өзі жауап береді.
Бұл жай әдемі сөз емес. Бұл — ғасырлар бойы қайталанып отырған мінез-құлық үлгісі.
Міне, Алпамыс батыр оралады. Ұзақ жылдық тұтқыннан кейін, қиындықтар мен қорлықтарды бастан өткерген соң ол ақталу іздемейді, жаңа жағдайға бейімделмейді. Ол әділеттілікті қалпына келтіру үшін қайтып келеді. Келісу үшін емес. Көну үшін емес. Дәл қалпына келтіру үшін.
Бұл — маңызды сәт. Дала батыры «қалай болса солай» өмір сүрмейді. Ол «қалай болуы тиіс» деген ұстаныммен өмір сүреді.
Оның жанында Қобыланды батыр тұр. Оның алдында әрдайым таңдау бар: шегіну немесе соңына дейін бару. Әр жолы ол әрекетті таңдайды. Өйткені біреу бұйырғандықтан емес, өйткені ар-намысты сақтау үшін басқа жол жоқ.
Ер Тарғын туралы жырда бұл одан да айқын көрінеді: ол жүйенің ішінде емес, оның үстінде. Оның шешімдері қорқыныштан да, пайдадан да туындамайды — ішкі кодексінен шығады.
Тіпті Қыз Жібек пен Төлегеннің тағдырында, махаббат алдыңғы орынға шыққанның өзінде, басты қағида өзгермейді: арсыз махаббат болмайды, еркіндіксіз таңдау болмайды.
Осы оқиғалардың бәрін біріктірсек, бір нәрсе анық көрінеді: дала бағыныштыларды тәрбиелемеген. Ол өз шекарасын өзі анықтайтын адамдарды қалыптастырған.
Міне, осы жерде түбегейлі айырмашылық бар.
Кейбір қоғамдарда тарихи түрде бағыныштылық арқылы өмір сүру моделі қалыптасты: билік қаншалықты күшті болса, соған жақын болу соншалықты қауіпсіз. Мұндай жүйеде адам бейімделуді, айналып өтуді, шыдауды үйренеді.
Дала басқа жолды таңдады.
Мұнда адам жүйеде жоғалмайды. Ол жеке тұлға болып қалады — өз сөзімен, өз жауапкершілігімен, өз ар-намысымен. Сондықтан эпостарда сатқындық — жай қателік емес, тұлғаның күйреуі.
Бірақ осы жерде бір ыңғайсыз сұрақ туындайды.
Егер бұл модель мәдениетке соншалық терең сіңген болса — неге бүгін ол әлсіздеу сезіледі?
Жауап жағымсыз, бірақ шынайы: кез келген мәдениет тек оны өмірде қолданғанда ғана тірі болады. Эпос өздігінен мінез қалыптастырмайды. Оны ішкі қабылдау қалыптастырады.
Егер Алпамыс батыр тек оқулықтағы есімге айналса — ол бағыт-бағдар болудан қалады.
Егер Қобыланды батыр тек символға айналса — таңдау үлгісі жоғалады.
Сонда ішкі еркіндіктің орнына жайлылық келеді. Ар-намыстың орнына есеп. Жауапкершіліктің орнына — біреудің шешімін күту.
Бұл енді тарих туралы емес. Бұл — болашақ туралы.
Қазақстан экономикасын дамыта алады, инвестиция тарта алады, технологияны ілгерілете алады. Бірақ ішкі мәдени тірексіз мұның бәрі сыртқы қабық қана болып қалады.
Күшті ұлт ресурстан басталмайды. Ол адам типінен басталады.
Дала бұл адам типін әлдеқашан қалыптастырған. Өз сөзінде тұратын, жағдайға сылтауратпайтын, әділетсіздікке келіспейтін адам.
Енді жаңа нәрсе ойлап табу керек емес.
Енді барды жоғалтпау керек.
Өйткені егер бұл ішкі мәдениет келесі ұрпаққа берілмесе, тек жады ғана жоғалмайды. Негіз жоғалады.
Ал негізбен бірге — бір кездері дала өмір сүрген еркіндік те жоғалады.
Діни материалдарды заңсыз тарату: Дарын Мубаров жылына екінші рет жауаптылыққа тартылды
Altyn-orda.kz сайты 2009 жылдың қазан айынан бастап жұмыс жасауда. Біз 13 жыл бойы еліміздегі және әлемдегі маңызды ақпараттарды таратудамыз.
Материалды көшіріп басу кезінде Altyn-orda.kz сайтына тікелей гиперсілтеме көрсету міндетті.
Енді бізде өзіміздің мобильдік қосымша бар. Барлық уақытта маңызды жаңалықтардан хабардар болыңыз! Көшіріп алыңыз!
