Алпамыс батыр: Шыңғысханның өзі өскен болуы мүмкін даланың аңызы
Көл жағасында, қоңырат руында бір ұл дүниеге келеді. Осылайша Ұлы даланың ең көне әрі қуатты аңыздарының бірі — тұтас бір өркениеттің өмірлік қағидаттарын бойына сіңірген батыр туралы хикая басталады.
Зерттеушілердің бағалауынша, Алпамыс туралы эпос шамамен XI ғасырда — Шыңғысхан дүниеге келмей тұрып бір ғасыр бұрын қалыптасқан. Бұл жай ғана әдемі сәйкестік емес, маңызды тарихи кілт. Болашақ ұлы билеушінің анасы Өэлүн қоңырат руынан шыққан. Демек, кішкентай Темүжин дәл осындай аңыздар күнделікті өмірдің бір бөлігі болған мәдени ортада өскен болуы әбден мүмкін.
Алпамыс — жай ғана батыр емес. Ол — дала қаһарманының архетипі. Ол айырылысуды бастан кешіреді, сынақтардан өтеді, тұтқынға түседі, қайта оралып, әділдікті қалпына келтіреді. Оның күші — мақсат емес. Ол басты нәрсеге бағынады: руды қорғау, сөзге адалдық және бұзылған тәртіпті қалпына келтіру. Бұл эпоста жетілген философия бар: адам өз айналасындағы әлем үшін жауап береді.
Алпамыс пен Шыңғысхан тағдырларының параллелі
Шыңғысханның өмір жолы Алпамыс туралы аңызбен таңғаларлық түрде үндеседі. Бұл жай ғана кездейсоқтық емес — мифтік қаһарман үлгісінің нақты тарихқа қалай өткенін көрсетеді.
Егер Алпамыстың қалыңдығын тартып алуға әрекет жасалса, Шыңғысханның әйелі Бөртені шынымен де ұрлап әкеткен. Бұл оның өміріндегі шешуші сынақтардың бірі болды. Алпамыс сияқты Темүжин де ауыр күрес жылдарын, жалғыздық пен сатқындықты бастан өткерді.
Екі оқиға да бір логикамен өрбиді: жоғалту — сынақ — оралу — әділдікті қалпына келтіру. Алпамыс өз отбасын және халқын азат етеді. Шыңғысхан одақтастарын жинап, жауларын жазалап, адалдық марапатталатын, ал сатқындық жазаланатын жаңа жүйе құрады.
Бұл — негізгі қорытынды: дала әуелі қаһарманның идеалын қалыптастырды, содан кейін сол идеалды жүзеге асырған адамдарды дүниеге әкелді.
«Тарихы жоқ» деген мифтерге қарсы дала жады
Қазақ даласының тарихын ұзақ уақыт бойы бөтен көзқарас арқылы түсіндіруге тырысты. Империялық, кейін кеңестік историография даланы «тарихы жоқ», «жазуы жоқ», «терең мәдениеті жоқ» кеңістік ретінде көрсетуге жүйелі түрде әрекет етті. Бұл ыңғайлы миф еді: егер халықтың өткені жоқ деп сендірсең, оны қайта жазу оңайырақ.
Алайда шындық басқаша.
Қазақтарда жазба дәстүр де, қуатты ауызша мәдениет те болды. Ру шежірелері, эпостар, ақындар болды — олар оқиғалар мен мағыналарды, құндылықтарды жылнамашылардан кем сақтаған жоқ. Мұнда тарих тек кітапта ғана емес — сөзде, әуенде, ұрпақтан ұрпаққа жеткізуде өмір сүрді.
Сондықтан да бүгінге дейін «Ақсақ құлан» күйі орындалады — Шыңғысханның ұлының қазасы туралы аңыз. Оны жыраулар мен күйшілер орындайды, ал әуенмен бірге өшпейтін жады беріледі.
Қазақ даласының бүкіл тарихы осындай рыцарлық аңыздарға — ар-намыс, ізгілік және әділдік туралы түсініктерге негізделген. Бұл — еркін адам өз руы, сөзі және ісі үшін жауап беретін қоғам үлгісінің көрінісі.
Сондықтан дала эпосы соншалықты бірізді: қаһарман жағдайға жасырынбайды, жауапкершілікті басқаға жүктемейді — ол оралып, тәртіпті қалпына келтіреді.
Басқа тарихи жүйелерде, мысалы Ресейде, ғасырлар бойы қатаң иерархия мен тәуелділік үстем болды. Бұл басқа мәдени сценарийлерді қалыптастырды — тірі қалу, бейімделу және күшке бағыну алдыңғы орынға шықты. Соған сай басқа кейіпкерлер мен сюжеттер пайда болды.
Ал дала басқа жолды таңдады.
Алпамыс батыр — тек көне эпостың кейіпкері емес. Ол — мәдени код. Қазақ өркениетінің терең, күрделі және тұрақты құндылықтар жүйесі болғанының дәлелі. Бұл жүйе оны «қараңғы» немесе «сауатсыз» етіп көрсетуге тырысқан кездерден әлдеқайда бұрын қалыптасқан.
Дала өз тарихын білді.
Сондықтан оны сақтап қалды.
Қазақстан білім беру бойынша әлемдік топ-20-ға кірді: бұл енді жай рейтинг емес — елдің болашағы …
Altyn-orda.kz сайты 2009 жылдың қазан айынан бастап жұмыс жасауда. Біз 13 жыл бойы еліміздегі және әлемдегі маңызды ақпараттарды таратудамыз.
Материалды көшіріп басу кезінде Altyn-orda.kz сайтына тікелей гиперсілтеме көрсету міндетті.
Енді бізде өзіміздің мобильдік қосымша бар. Барлық уақытта маңызды жаңалықтардан хабардар болыңыз! Көшіріп алыңыз!
