Деколонизация немесе деимпериализация – не дұрыс?

фото  masa.media

РБК-Украина басылымында 2026 жылдың 10 қазанында жарияланған «Неліктен «деколонизация» термині Украина үшін дұрыс емес» атты мақалада: Украина ұлттық естелік институтының басшысы Александр Алферовтың түсіндірмесі жарияланды.

Онда Украина ұлттық естелік институтының басшысы Александр Алферовтың ұстанымы көрсетілген. Оның пікірінше, «деимпериализация» термині Украинаның тарихи тәжірибесі үшін дәлірек, себебі Украина бірқатар африкалық және азиялық елдерге тән классикалық отаршылдық модельге толық сәйкес келмейді.

Бұл мәселені тарихшы тұрғысынан, соның ішінде Қазақстан мен басқа да Орталық Азия елдерінің тәжірибесін ескере отырып қарастырайық.

1. Мақаланың негізгі тақырыбы қандай?

Александр Алферовтың негізгі тезисі

Автордың айтуынша, Украина тарихын бағындырылған аумақтың тарихымен салыстыруға болмайды. Украина жерлерінің өзіндік саяси дәстүрлері, мәдени институттары және Ресей империясының әлеуметтік және интеллектуалдық өміріне қатысқан элиталары болды.

Демек, оның қорытындысы: империялық мұрадан арылу ғана емес, сонымен қатар украин мәдениетін оның тарихи тұлғаларына қайтару, ортақ шығу тегі туралы бұрынғы идеяларды қайта қарастыру және империялық үстемдікті ақтайтын мифтерді жою қажет. Осы мақсатта ол «деимпериализация» терминін ұсынады.

Бұл ұстаным бірнеше маңызды ғылыми сұрақтарды тудырады:

– Халықтар арасындағы мәдени өзара әрекеттесуді мәдени иемденуден қалай ажыратуға болады?

– Егер бағындырылған халықтардың өкілдері оны басқаруға қатысса, империяны тек қана қысым кеңістігі деп санауға бола ма?

– Халықтардың ортақ тарихын бір мемлекеттің басқаларынан үстемдігін ақтау үшін қолданылатын саяси тұжырымдамалардан қалай ажыратуға болады?

Басқа тілде жазған немесе империялық мекемелерде жұмыс істеген тарихи тұлғалардың ұлтын кім және қандай негізде анықтайды? Бұл екі терминнің арасындағы таңдау ғана емес, ерекше назар аударуға тұрарлық сұрақтар.

1. Деколонизация мен демипериализацияның айырмашылығы неде?

Ғылыми әдебиетте бұл ұғымдар байланысты, бірақ бірдей емес.

Деколонизация – бұл отаршылдық биліктен және оның салдарынан босату. Кең тарихи және мәдени мағынада бұл ұғым тілді, тарихи жадты, мәдени автономияны және қоғамның өз болашағын өз бетінше анықтау құқығын қалпына келтіруді қамтиды.

Деимпериализация – бұл империялық үстемдіктің саяси, мәдени және интеллектуалдық механизмдерін жеңу: империялық мифтер, иерархиялар, символдар және бір халықтың немесе мемлекеттің басқа халықтардың тарихы мен жеке басына ерекше құқықтары бар деген түсініктер.

Маңызды түсініктеме: деимпериализация «деколонизация» терминінің әмбебап алмастырғышы емес. Бұл процестер бір-біріне сәйкес келуі мүмкін, бірақ олар толығымен бірдей емес. Қоғам өзін отаршылдық қатынастардан босатып, сонымен бірге империялық түсініктерді жеңе алады, тіпті оның нақты тарихи тәжірибесі шетелдегі колонияның классикалық моделіне сәйкес келмесе де.

Зерттеуші Эдвард Шатц 2026 жылдың маусым айында Cambridge University Press баспасында жарияланған «Деколонизацияның» тұрақты мәселелері: Орталық Азия мысалы туралы ойлар» атты мақаласында «деколонизация» терминінің тым кең қолданылуымен байланысты мәселелерге назар аударады. Ол бұл ұғымды әмбебап бағалау санаты ретінде пайдаланудың орнына нақты тарихи материалмен байланыстыру қажеттілігін атап өтеді.

1. Бұл талқылауда Қазақстан үшін ерекше маңызды не бар?

Украина мен Қазақстанның тарихи тәжірибелерінің ортақ және айтарлықтай айырмашылықтары бар. Сондықтан, украин талқылауларын механикалық түрде қазақ тарихына ауыстыруға болмайды. 2026 жылы Slavic Review журналында жарияланған мақаласында тарихшы Ульрих Хофмейстер Украина аумақтары мен Түркістан генерал-губернаторлығын салыстырады.

Автор империялық басқарудың әртүрлі аумақтарда әртүрлі формада болғанын атап өтіп, «отаршылдық» терминін украин тәжірибесіне қолдануда сақ болуға шақырады. Бұл маңызды салыстырмалы зерттеу, дегенмен оның қорытындылары да ғылыми пікірталас тақырыбы болып қала береді.

Қазақстан тарихы үшін бірнеше факторларды ескеру қажет:

1. Саяси тәуелсіздіктің жоғалуы XVIII және XIX ғасырларда / Ресей империясының қазақ жерлеріне билігі біртіндеп кеңейіп, жеке жүздердегі хан билігі жойылып, бекіністер салынып, әкімшілік жүйедегі өзгерістер орын алды. Бұл процестерді нақты аймақтарды, күндерді және саяси жағдайларды ескере отырып зерттеу керек.
2. Жер мәселесі және қоныс аудару саясаты / Жерді қайта бөлу, империяның еуропалық провинцияларынан шаруаларды қоныстандыру және дәстүрлі жерді пайдаланудағы өзгерістер қазақ қоғамына айтарлықтай әсер етті. Бұл процестерді түсіну үшін әкімшілік құжаттарды, жерді пайдалану статистикасын және жергілікті көтерілістердің материалдарын зерттеу пайдалы.
3. Ұлттық зиялы қауым және Алаш қозғалысы / Алаш белсенділері автономия, білім беру, жер құқығы, тіл және қазақ халқының саяси болашағы туралы талқылады. Олардың мұрасы бізге ұлттық бірегейлікке деген ұмтылысты тек қарулы қарсылық арқылы ғана емес, сонымен қатар саяси бағдарламалар, баспасөз, білім беру және мемлекет құру жобалары арқылы да зерттеуге мүмкіндік береді.
4. Кеңестік кезең және тарихи естелік / Ұлттық мемлекеттіліктің дамуын, кеңестік білім беру және тіл саясатын, қуғын-сүргіндерді, ашаршылықты және демографиялық өзгерістерді бөлек талдау қажет. Кеңестік тәжірибені бір ғана формулаға дейін қысқартуға болмайды: кезеңдер, институттар және нақты шешімдердің салдарын ажырату қажет.

Гүлнар Дадабаеваның Түркістандағы қоныс аудару саясатының қазіргі заманғы шетелдік тарихнамасына арналған «Отаршылдық Түркістан: қоныс аудару саясаты туралы қазіргі заманғы шетелдік тарихнама» атты мақаласы да осы мәселелерді зерттеу үшін пайдалы.

4. 4. Украина отар болмаған деп айтуға бола ма?

Бұл РБК-Украина басылымның ең даулы тезисі. Мұнда үш мәселені ажырату қажет.

– Тарихи мәртебесі. Украина классикалық шетел отарларының барлық сипаттамаларына қатаң сәйкес келетін отар болған жоқ. Дегенмен, бұл тек Украина жерлеріне империялық биліктің сипаты туралы мәселені шешпейді.

– Басқару нысандары. Жергілікті элиталардың империяны басқаруға қатысуы ассимиляция саясатын, автономияны шектеуді немесе аймақтар мен халықтар арасындағы теңсіздікті жоққа шығармайды.

– Ғылыми терминология. Қарым-қатынастардың отаршылдық сипатын бағалау үшін саяси билікке қол жеткізуді, тіл саясатын, ресурстарды бөлуді, жер қатынастарын және мәдени өзін-өзі анықтау мүмкіндіктерін зерттеу қажет.

Хофмейстер интеграция мен ассимиляцияның Украина аумақтарын басқаруда маңызды рөл атқарғанын көрсетеді, ал Орталық Азияда әкімшілік, қоныстанушылар және жергілікті халық арасындағы отаршылдық айырмашылықтар әртүрлі көрінді. Бұл империялық қатынастар тек бір аймақта болған деп сенуге негіз емес, сараланған тәсілді жақтайтын дәлел.

Сондықтан мен «Украина ешқашан отар болған емес» деген тезисті ғылыми факт деп санамас едім. Бұл нақты тарихшының ұстанымы, оны басқа зерттеулермен салыстыру керек. Сол сияқты, қазақ ақсүйектерінің империялық әкімшілік құрылымдарға қатысуы хан билігінің жоғалуын, жер реформаларын және саяси тәуелсіздіктің шектеулерін зерттеу қажеттілігін жоққа шығармайды.

1. Қазақстанның қазіргі тарихы үшін қандай тәсіл тиімді болып көрінеді?

         Зерттеу сұрағы                                                            Нені зерттеу керек

Отаршылдық үстемдік                               Жаулап алу, саяси бағындыру, жер қатынастары, 

                                                                   ресурстарды пайдалану

Имперлық мұра                                        Билік иерархиясы, тарихи мифтер, рәміздер және

                                                         мәдени ықпал ету механизмдері

Деимпериализация                                       Өткеннің империялық түсіндірмелерін және

                                                              орталықтың басқа халықтардың тарихын анықтауға 

                                                                айрықша құқығы туралы түсініктерді қайта қарау

Деколонизация                                     Отаршылдық қатынастарды жеңу және олардың

                                                   жалғасып келе жатқан институционалдық,

                                               мәдени және интеллектуалдық салдары

Бұл құрылым алдын ала анықталған жауапты көздемейді. Бұл әрбір тұжырымды мұрағаттық құжаттарға, тарихи дереккөздерге, салыстырмалы зерттеулерге және қазіргі заманғы тарихнамаға сүйене отырып тексеруге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, бір жеңілдетілген әңгімені екіншісімен алмастырмау маңызды. Ресей империясы мен Кеңес Одағы өмір сүрген кезеңінде өзгермейтін жүйелер болған жоқ: олардың саясаты уақыт өте келе өзгеріп, аймақтар бойынша әртүрлі болды. Тарихи ғылым үстемдік механизмдерін де, ынтымақтастықтың, бейімделудің, қарсылықтың және мәдени алмасудың нақты нысандарын да анықтауы керек.

«Деимпериализациясыздану» терминін қолдану туралы ұсыныс маңызды міндетке назар аудартады: өткеннің империялық түсініктерін жеңу. Дегенмен, «деколонизация» терминін тек Украина тәжірибесінің африкалық тәжірибеден өзгеше болуына байланысты қабылдамау мүмкін болатын отаршылдық қатынастарды зерттеу қажеттілігін жоймайды.

Қазақстан үшін украиндық немесе ресейлік тарих тұжырымдамасын көшірмеу, дереккөздер мен салыстырмалы талдауға негізделген өзіндік ғылыми тәсілді дамыту өте маңызды. Сонымен қатар, «отаршылдық», «империализм», «деколонизация» және «деимпериализация» терминдері нақты анықтамалармен және нақты тарихи жағдайларға қатысты қолданылуы керек.

Керімсал Жұбатқанов, тарих ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің доценті