Тоқаевтың Алтын Орда туралы сөзі Ресейде жүйке қоздырды

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Алтын Орда туралы сөзі Ресейдің ақпараттық кеңістігінде айтарлықтай наразылық тудырды. Мұның себебі тек тарихта емес. Негізгі себеп — Қазақстан өз өткенін енді бөтен оқулықтар арқылы емес, өз даусымен айтуға батыл кірісті.

Ресейдің империялық тарихи дәстүрінде Алтын Орда көбіне “езгі”, “қараңғы ғасырлар”, бодандық пен артта қалудың символы ретінде сипатталып келді. Бұл түсінікте дала өркениет емес, қауіп ретінде көрсетілді. Мемлекет емес, шапқыншылық ретінде баяндалды. Басқару жүйесі емес, бейберекет күш ретінде түсіндірілді.

Ал президент Тоқаевтың пайымдауында Алтын Орда мүлде басқа қырынан көрінеді: ірі еуразиялық держава, Ұлы дала өркениетінің саяси моделі, институттары, заңдары, дипломатиясы, саудасы, әскері және қаржы жүйесі болған мемлекет ретінде бағаланады. Астанада өткен симпозиумда Тоқаев дала империяларын “толыққанды мемлекет емес” деген деңгейге түсіретін ескі стереотиптерден арылу қажеттігін атап өтті. Сонымен бірге ол өткенді көзсіз идеализациялау туралы сөз болып отырмағанын да ескертті.

Мәскеу неге алаңдады?

Ресей үшін Алтын Орданың аталуының өзі емес, басқа нәрсе ауыр тиіп отыр: Қазақстан өз тарихи сабақтастығын айқындай бастады. Бұл сабақтастықта Жошы Ұлысы мен Алтын Орда “бөтен шапқыншылық” емес, қазақ даласындағы мемлекеттілік тарихының маңызды бөлігі ретінде қарастырылады.

Тоқаев Жошы Ұлысының гүлденген кезеңіндегі аумағы 6 миллион шаршы шақырымнан асқанын, ал кейбір тарихшылар Алтын Орданы “Дала Римі” деп атайтынын еске салды. Сондай-ақ ол Орданың ұлылығы тек кеңістігімен емес, институционалдық орнықтылығымен де өлшенетінін атап өтті: Жошы әулеті бірнеше ғасыр бойы дала мемлекеттерінің саяси өмірінде шешуші рөл атқарды.

Міне, тарихи түсіндірулер қақтығысы дәл осы жерден басталады.

Ресейдің тарихи жадында Орда ұзақ уақыт бойы “сыртқы зұлымдықтың” ыңғайлы бейнесі ретінде қолданылды. Сол “зұлымдықты” жеңгеннен кейін Мәскеу жерлерді жинап, империялық орталыққа айналды деген түсінік қалыптасты. Ал Қазақстан үшін Орда — бөтен өткеннің жарасы емес, өз мемлекеттілігінің, саяси мәдениетінің және еуразиялық рөлінің қайнар көздерінің бірі.

Сондықтан Тоқаевтың сөзі Ресейде жай ғана академиялық пікірталас ретінде емес, саяси белгі ретінде қабылданды. Қазақстан енді өзгенің тарихындағы шет аймақ болуға келіспейді.

Қазақстан Дала Римін өзіне қайтарып жатыр

Бұл сөздің ең мықты тұсы — Тоқаев тарихты құр ұранға айналдырған жоқ. Ол тек әскери қуат туралы ғана емес, басқару жүйесі, іс жүргізу дәстүрі, Құрылтай, әскердегі тәртіп, бюрократия, меритократия, сондай-ақ көшпелі және отырықшы өмір салтының үйлесуі Алтын Орданың экономикалық өрлеуіне негіз болғаны туралы айтты.

Бұл өте маңызды бетбұрыс. Өйткені Қазақстан әлемге былай деп отыр: дала Қытай, Русь пен Еуропаның арасындағы бос кеңістік болған жоқ. Дала өз алдына дербес күш орталығы болды. Оның үстімен сауда жолдары өтті, дипломатиялық байланыстар орнады, мәдени алмасу жүрді, саяси үлгілер қалыптасты.

Егер бұрын Ұлы даланың тарихын көбіне оған сырттан қарағандар жазса, енді Қазақстан бұл тарихты ішінен, өз көзқарасымен жаза бастады.

Шын мәнінде, Тоқаевтың сөзі — Ресеймен өткен тарих туралы дау емес. Бұл — болашақ туралы мәлімдеме. Қазақстан өзінің болмысын тек кеңестік мұраға немесе Мәскеудің “кіші серіктесі” рөліне сүйеп құрмайтынын көрсетіп отыр. Оның тарихи негізі әлдеқайда тереңде жатыр.

Осы қисын бойынша Алтын Орда — “езгі” емес, өркениеттік іргетас. Қара дақ емес, өз дәуіріндегі ірі еуразиялық жоба.

Ресейдегі реакцияның жүйкеге тиетіндей болуы да сондықтан. Қазақстан Алтын Орданы өзіне қайтарғанда, тек тарихын ғана қайтарып жатқан жоқ. Ол өзіне тарихи ауқымын да қайтарып жатыр.