Путин қазіргі дәуірдің саяси анахронизмі ретінде

Бәлкім, Владимир Путин тарихқа жер жинаушы немесе “империяны қалпына келтіруші” ретінде емес, уақытты кері бұруға тырысқан адам ретінде енетін шығар. Сондықтан да оны бүгінде барған сайын саяси анахронизм — өткен дәуірдің адамы, бірақ мүлде басқа заңдармен өмір сүріп жатқан әлемде қалып қойған тұлға ретінде қабылдай бастады.

Путин билікке Ресейдің алдында ерекше тарихи мүмкіндік тұрған кезеңде келді. Мұнай бағасының жоғары болуы, орасан зор ресурстар, әлемдік нарықтарға қолжетімділік және жаһандық экономикаға интеграция мүмкіндігі — мұның бәрі Ресейді XXI ғасырдың ең ықпалды әрі бай мемлекеттерінің біріне айналдыра алар еді. Ресей Еуразияның технологиялық, өнеркәсіптік және энергетикалық орталығына айналу мүмкіндігіне ие болды.

Бірақ болашаққа ұмтылудың орнына Кремль өткенге сүйенуді таңдады.

Технологиялық бәсекенің орнына — геосаяси қысым. Жаңғыртудың орнына — күш культі. Институттарды дамытудың орнына — билікті бір адамның төңірегіне шоғырландыру.

Нәтижесінде ел XXI ғасырдың заманауи мемлекетіне қарағанда XIX ғасырдың саяси философиясына көбірек ұқсайтын модельге тереңдей бастады.

Цифрлық әлемдегі империялық логика

Путиндік модельдің басты мәселесі — оның уақыты өтіп кеткен идеяларға негізделуінде.

Әлем өте жылдам өзгеріп жатыр. Бүгінде мемлекеттер тек армиямен емес, университеттерімен, технологияларымен, жасанды интеллектімен, логистикасымен, өмір сапасымен және талантты адамдарды тарту қабілетімен бәсекелеседі.

Қазіргі ықпал экономика, инновация және икемділік арқылы қалыптасады. Ал Ресей билігі әлі де территориялық бақылау, “тарихи жерлер” және ықпал аймақтары категориясымен ойлауды жалғастырып келеді.

Сондықтан бүгінгі жағдай барған сайын өз уақыты өтіп кеткен құрылымды қайта қалпына келтіру әрекетіне көбірек ұқсайды.

Тарихта мұндай мысалдар аз емес. Осман империясы индустриялық дәуірде ескі тәртіпті сақтап қалуға тырысты. Австро-Венгрия ұлттық мемлекеттер дәуіріне бейімделе алмады. Кеңес Одағы Батыспен технологиялық және экономикалық бәсекеге дайын болмады.

Әр жолы мәселе бірдей болды: билік қарсыластармен ғана емес, уақыттың өз логикасымен күресе бастады.

Бүгінде Ресей де барған сайын осындай жағдайға жақындап келеді.

Бір адамға тәуелді мемлекет

Қазіргі Ресей жүйесінің ең қауіпті тұсы — оның барған сайын бір саяси тұлғаға тәуелді бола түсуінде.

Мемлекеттік институттар біртіндеп дербестігін жоғалтып, ең алдымен билікті сақтап қалу механизміне айналып барады.

Қысқа мерзімде мұндай модель тұрақты болып көрінуі мүмкін. Бірақ ұзақ мерзімді перспективада ол мемлекетті өте осал етеді.

Өйткені мемлекет жаңару қабілетін жоғалтады. Саяси бәсеке жойылады. Элита орталықтың араласуынсыз келісімге келе алмайтын күйге түседі. Кез келген дербестік қауіп ретінде қабылданады.

Сырттай мұндай жүйелер монолит секілді көрінуі мүмкін. Бірақ олардың ішінде экономикалық, әлеуметтік және психологиялық шаршау біртіндеп жинала береді.

Жастар өз болашағын елден тыс жерден іздей бастайды. Аймақтар үздіксіз мобилизация мен конфронтация үшін неге төзуі керек екенін түсінбей қалады. Экономика икемділігін жоғалтып, саяси шешімдерге тым тәуелді бола түседі.

Ең парадоксалдысы — мұның бәрі “мемлекетті нығайту” ұранымен жүзеге асады.

Өткен болашақты бұза бастағанда

Бүгінгі Ресей үшін басты тарихи қауіп санкцияларда немесе сыртқы қысымда емес. Ең үлкен қауіп — әлем әлдеқашан өзгеріп кеткен кезде өткеннің логикасымен өмір сүруге тырысуда.

Империялық модельдер үнемі шиеленісті, кеңеюді және жау іздеуді қажет етеді. Олар тыныш даму, технологиялық бәсеке және ашық экономика жағдайында өмір сүруге бейімделмеген.

Сондықтан бүгінде көптеген сарапшылар “супердержаваның қайта тууы” туралы емес, жүйенің біртіндеп сарқылуы жайлы көбірек айта бастады.

Кез келген мемлекет саяси тоқырау жағдайында неғұрлым ұзақ өмір сүрсе, болашақтағы өзгерістер соғұрлым ауыр болады. Тарих көрсеткендей, ұзаққа созылған тоқырау көбіне бүкіл жүйенің ауыр қайта құрылуымен аяқталады.

Мүмкін, бір күні Путин дәуірінің басты парадоксы дәл былай тұжырымдалар: өткен империяны қайтаруға тырысқан адам, ақыр соңында, оның қазіргі тарихтан түпкілікті жоғалуын тек жеделдетіп жіберді.