Бақ-қала қайта орала ма? Дархан Сатыбалдының Алматыдағы алғашқы жылы нені көрсетті

2025 жылғы 24 мамырда Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Дархан Сатыбалдыны Алматы қаласының әкімі етіп тағайындады. Бұл елдің ең ірі мегаполисіне қатысты жай ғана кадрлық шешім емес еді. Бұл саяси әрі басқарушылық белгі болды: Алматыға уақытша әкімші емес, экономика, көлік, экология, құрылыс және әлеуметтік инфрақұрылым бір-бірімен тығыз байланысып кеткен күрделі қалалық жүйеде тәртіп орната алатын басшы қажет еді.

Сатыбалды Алматыға Түркістан облысындағы жұмысынан кейін келді. Ол жерде оған тек шаруашылық мәселелермен ғана емес, әлеуметтік және символдық салмағы жоғары тұтас өңірді дамыту ісімен айналысуға тура келді. Бұған дейін оның еңбек жолында Шымкент, дипломатиялық қызмет, Сенат, Президент Әкімшілігі болды. Сондықтан Алматыға тағайындалуы оның басқарушылық жолының заңды жалғасы болып көрінді: бұрынғы қызметтеріндегі табысты жұмыстан кейін оған елдегі ең күрделі қаланы басқару сеніп тапсырылды.

Алматы — жай ғана бұрынғы астана емес. Бұл Қазақстанның басты экономикалық қозғалтқышы, банктердің, сауданың, қызмет көрсету саласының, университеттердің, медицинаның, креативті индустриялардың және ірі бизнестің қаласы. Бірақ сонымен бірге бұл созылмалы кептелістердің, түтіннің, тығыз әрі ретсіз құрылыстың, шамадан тыс жүктелген мектептердің, балабақша тапшылығының, ескірген желілердің және жасыл аймақтар үшін үздіксіз күрестің қаласы.

Сондықтан Дархан Сатыбалдының Алматы басындағы алғашқы жылын тек әдемі сөздермен бағалау жеткіліксіз. Мұнда нақты сандар қажет. Ал сандар қаланың бір орында тұрмағанын көрсетеді.

Экономика, тұрғын үй және мектептер: Алматы елдің басты қозғаушы күші болып қала береді

Ең маңызды көрсеткіш — экономика. Алматыға қатысты «қаланың ЖІӨ-сі» деп емес, жалпы өңірлік өнім, яғни ЖӨӨ деп айту дұрыс. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Алматының ЖӨӨ көлемі 37,28 трлн теңгені құрады. Қаланың Қазақстан экономикасындағы үлесі 23,4 пайызға жетті, ал ЖӨӨ-нің нақты өсімі 6,9 пайыз болды.

Бұл ел экономикасының төрттен біріне жуығы іс жүзінде бір қалада қалыптасатынын білдіреді. Алматы Қазақстанның қаржы, іскерлік және сервистік орталығы болып қала береді. Мұнда банктер, сауда, IT, логистика, білім беру, медицина, шағын және орта бизнес шоғырланған. Алматы өссе, мұны бүкіл ел сезеді. Алматы тежелсе, бұл да жалпыұлттық мәселеге айналады.

Маңызды көрсеткіштердің бірі — тұрғын үй құрылысы. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Алматыда 2,607 млн шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұл Астанадан кейінгі елдегі екінші көрсеткіш. Ал 2026 жылдың қаңтар–сәуір айларында қалада 977,8 мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға берілді. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 6,8 пайызға көп. Оның ішінде 887,9 мың шаршы метр көпқабатты үйлердің үлесіне тиеді.

Бірақ дәл осы жерде басты сын-қатер жатыр. Тұрғын үйдің пайдалануға берілуі өз алдына құрылыс саласының жетістігі ғана емес. Бұл жолдарға, мектептерге, балабақшаларға, емханаларға, инженерлік желілерге, автотұрақтарға және қоғамдық көлікке түсетін қосымша салмақ. Алматы енді бұрынғы логикамен, яғни алдымен үй салып, қалғанын кейін шешетін тәсілмен өсе алмайды. Қала тұрғын үй әлеуметтік және көлік инфрақұрылымымен қатар пайда болатын кешенді даму жолына көшуге міндетті.

Сондықтан білім беру саласындағы деректер ерекше маңызды. 2025 жылы Алматыда 40 мыңға жуық орынға арналған 38 білім беру нысаны пайдалануға берілді. Олардың қатарында «Келешек мектептері» ұлттық жобасы аясындағы 20 мектеп, қолданыстағы мектептерге жапсарлас құрылыстар, 7 балабақша, сондай-ақ техникалық және кәсіптік білім беру нысандары бар.

Алматы үшін бұл өте маңызды. Оқушы орындарының тапшылығы ұзақ уақыт бойы қаланың ең ауыр мәселелерінің бірі болды. Кейбір аудандарда мектептер шамадан тыс жүктемемен жұмыс істеді, балалар бірнеше ауысымда оқыды, ал жаңа тұрғын алаптар әлеуметтік инфрақұрылымнан әлдеқайда жылдам өсіп отырды. Сондықтан ондаған білім беру нысанының салынуы — жай ғана есептік көрсеткіш емес. Бұл қаланың нақты өсімін қуып жетуге бағытталған әрекет.

Сатыбалдының алғашқы жылының басты мәні де осында көрінеді: Алматы тек тұрғын үйдің шаршы метрін ғана емес, сол шаршы метрлердің адамдар өміріне әкелетін салдарын да есептей бастады. Үй салу жеткіліксіз. Оның жанында мектеп, балабақша, жол, аялдама, жарық, емхана және жасыл аула болуы керек. Сонда ғана қаланың өсуі ретсіз тығыздалу емес, нақты даму болады.

Жасыл қала, көлік және өмір сапасы: басты сынақ әлі алда

Жеке тақырып — көгалдандыру. Алматы үшін бұл сәндік мәселе емес. Қала таудың етегінде орналасқан, мұнда ауа жиі тұрып қалады, ал түтін тұрғындардың басты шағымдарының біріне айналған. Сондықтан жасыл желектер — жай ғана әдемілік емес. Бұл денсаулық, микроклимат және қалалық орта жайлылығы үшін күрестің бір бөлігі.

2025 жылы Алматыда 320 мың жасыл желек отырғызу жоспарланған еді, оның ішінде биіктігі 4–6 метр болатын 17 мың ірі ағаш бар. Мұндай ағаштар қаланың негізгі аумақтарында: магистральдар бойында, саябақтарда, демалыс аймақтарында және аулаларда пайда болуы тиіс болды. 2026 жылға жоспар одан да ауқымды болды: шамамен 550 мың жасыл желек, оның ішінде 7,2 мыңнан астам ірі ағаш, 500 мыңнан астам бұта және шамамен 40 мың өтемдік көшет.

Бұл маңызды бетбұрыс. Алматы ондаған жыл бойы бақ-қала деп аталып келді. Бірақ соңғы жылдары тұрғындар басқа нәрсені жиі айта бастады: ағаштар кесіліп жатыр, аулалар құрылысқа беріліп жатыр, жасыл аймақ азайып барады, ал жазда қала қатты қызып кетеді. Егер жарияланған көгалдандыру жоспарлары қағаз жүзінде емес, сапалы орындалса, бұл қалалық саясаттың ең көзге көрінетін нәтижелерінің біріне айналуы мүмкін.

Бірақ жасыл желек — үлкен көріністің бір бөлігі ғана. Алматы әкімі үшін басты сынақ — көлік мәселесі. Қаладағы кептеліс әлдеқашан жай ғана тітіркендіретін фактор емес, экономикалық проблемаға айналды. Адамдар жолда сағаттарын жоғалтады, бизнес уақыт жоғалтады, ал ауаға қосымша салмақ түседі. Алматы көлік мәселесін тек жолдарды кеңейту арқылы шеше алмайды. Жол көбейген сайын көлік те көбейеді. Демек, шығатын жол — қоғамдық көлікті, метроны, арнайы жолақтарды, ыңғайлы ауысу жүйесін, жаяу жүргіншілер инфрақұрылымын және аудандар арасындағы қалыпты байланысты дамыту.

Сондықтан Сатыбалдының алғашқы жылын анағұрлым күрделі жұмыстың басталуы ретінде қарастыру керек. Қаланы он екі айда қайта құру мүмкін емес. Бір жылда түтінді жою, кептелісті жеңу, мектеп тапшылығын толық жабу, инженерлік желілерді жаңарту және ретсіз құрылысты тоқтату мүмкін емес. Бірақ бір жылда бағытты көрсетуге болады. Бұл бағыт қазірдің өзінде байқалады: экономика өсіп жатыр, тұрғын үй пайдалануға беріліп жатыр, мектептер мен балабақшалар салынып жатыр, көгалдандыру ауқымды көрсеткіштерге шығып келеді.

Алайда келесі кезең бұдан да қиын болады. Енді қала билігінен жоспар емес, нақты сезілетін өзгерістер күтіледі. Алматылықтар әкім жұмысына пресс-релиздер арқылы емес, қарапайым сұрақтар арқылы баға береді: жұмысқа жету жеңілдеді ме, ауа тазарды ма, мектептерде орын жеткілікті ме, жаңа аудандардың жанында балабақшалар пайда болды ма, жасыл желек көбейді ме, аулалар мен көшелер қауіпсіз бола түсті ме, коммуналдық мәселелер жылдам шешіле ме?

Дархан Сатыбалдының Президент Тоқаевтың жеке шешімімен тағайындалуы Алматының мемлекет үшін ерекше маңызы бар қала екенін көрсетті. Бұл Қазақстанның витринасы, оның іскерлік жүйкесі және қоғамдық көңіл-күйінің өлшемі. Мұнда инерциямен басқаруға болмайды. Мұнда тәртіп, жүйелілік және тұрғындарды ести білу қажет.

Сатыбалдының Алматыдағы алғашқы жылы — қорытынды есеп емес, алғашқы маңызды меже. Қала өсіп келеді және мұны сандар дәлелдейді: ЖӨӨ — 37,28 трлн теңге, ел экономикасындағы үлесі — 23,4 пайыз, 2025 жылы пайдалануға берілген тұрғын үй — 2,6 млн шаршы метрден астам, 40 мыңға жуық орынға арналған 38 білім беру нысаны, қалалық жоспарларда жүздеген мың жасыл желек.

Енді басты сұрақ басқа: Алматы сандық өсімді өмір сапасына айналдыра ала ма? Егер айналдыра алса, Дархан Сатыбалдының алғашқы жылы Қазақстанның басты мегаполисі басқарушылық логикасын, жасыл болмысын және болашаққа деген сенімін қайтара бастаған кезең ретінде есте қалуы мүм